हामीमध्ये अधिकांशले छालालाई केवल अनुहारको सौन्दर्यसँग जोडेर हेर्ने गर्छौँ। अनुहारमा पिम्पल आयो भने चिन्ता गर्छौँ, दाग बस्यो भने विभिन्न क्रिम खोज्छौँ, रङ परिवर्तन भयो भने सौन्दर्य उपचारतर्फ दौडिन्छौँ। तर चिकित्सकीय दृष्टिले हेर्दा छाला केवल शरीरको बाहिरी आवरण मात्र होइन, शरीरभित्र भइरहेको परिवर्तनको पहिलो सन्देशवाहक पनि हो।
मधुमेह, कलेजो, मिर्गौला, थाइराइड, रक्तअल्पता, हार्मोन असन्तुलन, उच्च कोलेस्ट्रोल, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा आएको कमजोरी र केही प्रकारका क्यान्सरसम्मका प्रारम्भिक सङ्केतहरू छालामा देखिन सक्छन्। त्यसैले छालामा देखिने प्रत्येक परिवर्तनलाई केवल सौन्दर्यको समस्या भनेर बेवास्ता गर्नु बुद्धिमानी हुँदैन।
यस लेखको उद्देश्य कुनै रोगको डर देखाउनु होइन, शरीरले दिने मौन सङ्केतहरूलाई समयमै बुझ्ने चेतना जगाउनु हो।
१. घाँटी, बगल वा कुहिनो कालो हुनु — केवल फोहोर होइन, मधुमेहको प्रारम्भिक सङ्केत पनि हुन सक्छ
यदि घाँटी, बगल वा कुहिनोको छाला मखमलीजस्तो बाक्लो हुँदै कालो देखिन थालेको छ भने त्यसलाई सामान्य फोहोर वा घामको असर भनेर बेवास्ता नगर्नुहोस्। यस्तो अवस्था शरीरमा इन्सुलिन प्रतिरोध बढेको सङ्केत हुन सक्छ, जुन भविष्यमा मधुमेहको जोखिमसँग सम्बन्धित हुन्छ। विशेष गरी मोटोपन, निष्क्रिय जीवनशैली र पारिवारिक मधुमेहको इतिहास भएका व्यक्तिहरूमा यो बढी देखिन्छ।
के गर्ने? रक्तचिनी परीक्षण गराउने, तौल नियन्त्रण गर्ने, नियमित व्यायाम गर्ने र चिकित्सकसँग परामर्श गर्ने।
२. आँखा वा छाला पहेँलो हुनु — कलेजोले दिएको मौन चेतावनी
आँखाको सेतो भाग वा छाला पहेँलो देखिनु जन्डिसको सङ्केत हुन सक्छ। यसका कारण कलेजोको सङ्क्रमण, पित्तनलीको अवरोध वा अन्य गम्भीर समस्या हुन सक्छ। यदि पहेँलोपनसँगै ज्वरो, पेट दुखाइ, गाढा पिसाब वा अत्यधिक कमजोरी देखिएको छ भने तत्काल चिकित्सकलाई देखाउनु आवश्यक हुन्छ।
३. अत्यधिक सुक्खा छाला — मौसम मात्र होइन, शरीरभित्रको समस्याको सङ्केत
धेरैजसो मानिसले जाडो मौसमलाई दोष दिन्छन्। तर वर्षभरि छाला अत्यधिक सुक्खा, फुट्ने वा खस्रो भइरहन्छ भने थाइराइडको कमी, मधुमेह, मिर्गौलाको समस्या वा पोषणको कमी पनि यसको कारण हुन सक्छ। महँगो मोइस्चराइजरले मात्र समाधान नहुन सक्छ।
४. कारण नखुलेको लगातार खुजली — शरीरको गम्भीर सन्देश
यदि महिनौँसम्म खुजली भइरह्यो तर छालामा कुनै स्पष्ट दाग छैन भने त्यसलाई सामान्य एलर्जी भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। कलेजो, मिर्गौला, थाइराइड, केही रक्तसम्बन्धी रोग वा दुर्लभ अवस्थामा क्यान्सरसँग पनि यसको सम्बन्ध हुन सक्छ। वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु उपचारभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
५. नङले तपाईँको स्वास्थ्यको कथा सुनाइरहेको हुन सक्छ
नङ शरीरको सानो भाग भए पनि यसले धेरै जानकारी दिन सक्छ। चम्चाजस्तो नङ आइरनको कमीको सङ्केत हुन सक्छ। पहेँलो बाक्लो नङ फंगल सङ्क्रमणको, सजिलै भाँचिने नङ पोषण वा थाइराइड समस्याको, र नङमा कालो धर्का देखिएमा विशेषज्ञको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन सक्छ। नङलाई केवल सौन्दर्यसँग जोडेर नहेर्नुहोस्।
६. आँखा वरिपरि पहेँलो बोसो जम्नु — उच्च कोलेस्ट्रोलको सङ्केत
आँखाको वरिपरि साना पहेँला बोसोका डल्लाजस्ता देखिनु धेरैले सामान्य मान्छन्। तर यो शरीरमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा बढेको सङ्केत हुन सक्छ। समयमै परीक्षण गरिएन भने भविष्यमा मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। छालाले कहिलेकाहीँ मुटुको स्वास्थ्यबारे पनि सङ्केत दिन्छ।
७. निको नहुने घाउ — कहिलेकाहीँ छालाको क्यान्सरको प्रारम्भिक सङ्केत
सानो घाउ सामान्यतया केही दिन वा हप्ताभित्र निको हुन्छ। तर कुनै घाउ महिनौँसम्म निको नभएमा, बारम्बार रगत आएमा वा आकार बढ्दै गएमा त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। समयमै परीक्षण गर्दा धेरै छालाका क्यान्सर प्रारम्भिक चरणमै उपचार गर्न सकिन्छ।
८. बारम्बार फंगल सङ्क्रमण हुनु — शरीरको प्रतिरक्षा कमजोर भएको सङ्केत हुन सक्छ
यदि पटक–पटक दाद, फंगल सङ्क्रमण वा नङको सङ्क्रमण दोहोरिरहन्छ भने केवल औषधि लगाएर रोकिँदैन। मधुमेह, अत्यधिक पसिना, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा कमी वा गलत रूपमा स्टेरोइड क्रिम प्रयोग गर्नु पनि यसको कारण हुन सक्छ। मूल कारणको उपचार नगरेसम्म सङ्क्रमण दोहोरिन सक्छ।
९. पुरानो तिलको आकार वा रङ परिवर्तन हुनु — सधैँ सामान्य हुँदैन
तिल जीवनभर एउटै अवस्थामा रहन सक्छ। तर अचानक ठुलो हुनु, असमान किनारा देखिनु, धेरै रङ देखिनु, चिलाउनु वा रगत आउनु सामान्य होइन। यस्ता परिवर्तनहरूलाई समयमै विशेषज्ञबाट जाँच गराउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
१०. अत्यधिक पसिना आउनु — गर्मीको मात्र होइन, हर्मोनको पनि प्रभाव
थोरै पसिना आउनु स्वाभाविक हो। तर कुनै कारणबिना अत्यधिक पसिना आउने, मुटुको धड्कन बढ्ने, तौल घट्ने वा हात काँप्ने जस्ता लक्षण देखिएमा थाइराइड वा अन्य हर्मोनसम्बन्धी समस्या हुन सक्छ। त्यसैले शरीरको सङ्केतलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
११. अनुहारमा अचानक धेरै पिम्पल आउनु — उमेर मात्र होइन, हार्मोनको सन्तुलन पनि
किशोरावस्थामा पिम्पल सामान्य मानिन्छ। तर वयस्क अवस्थामा अचानक धेरै पिम्पल आउन थालेमा हार्मोन असन्तुलन, तनाव, निद्राको कमी वा केही औषधिको असर हुन सक्छ। पटक–पटक फेसवाश वा क्रिम बदल्नु समाधान होइन; सही कारण पत्ता लगाउनु आवश्यक हुन्छ।
१२. बारम्बार ओठ फुट्नु वा मुखको कुनामा घाउ आउनु — शरीरमा पोषणको कमीको सङ्केत
ओठ फुट्नु केवल चिसो मौसमको असर मात्र होइन। पानी कम पिउनु, भिटामिन ‘बी’ समूहको कमी, आइरनको कमी वा केही सङ्क्रमणका कारण पनि यस्तो हुन सक्छ। यदि समस्या बारम्बार दोहोरिन्छ भने चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
१३. तनाव र निद्राको कमीले छालामा पर्ने असर
मानसिक तनाव केवल मनमा सीमित रहँदैन; यसको प्रभाव छालामा पनि स्पष्ट देखिन्छ। तनावका कारण पिम्पल बढ्न सक्छ, सोरायसिस र एक्जिमा जस्ता रोग बिग्रन सक्छन्, कपाल झर्न सक्छ र अनुहारको चमक घट्न सक्छ। पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम र मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल राख्नु पनि छाला स्वस्थ राख्ने महत्त्वपूर्ण उपाय हो।
१४. स्टेरोइड मिसिएको फेस क्रिम — तत्काल गोरोपन, दीर्घकालीन क्षति
बजारमा पाइने केही क्रिमले छिटो गोरो बनाउने वा दाग हटाउने दाबी गर्छन्। तर यिनमा अनियन्त्रित रूपमा स्टेरोइड मिसिएको हुन सक्छ। यस्ता क्रिमको लामो प्रयोगले छाला पातलो बनाउने, रक्तनली देखिने, पिम्पल बढ्ने, रङ असमान हुने र पछि क्रिम बिना अनुहार झन् बिग्रने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। कुनै पनि औषधियुक्त क्रिम विशेषज्ञको सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु हुँदैन।
१५. स्वस्थ छालाको सबैभन्दा ठुलो रहस्य महँगो क्रिम होइन, स्वस्थ जीवनशैली हो
धेरै मानिस स्वस्थ छालाको रहस्य महँगो सौन्दर्य सामग्रीमा खोज्छन्। वास्तविकता भने फरक छ। सन्तुलित आहार, पर्याप्त पानी, नियमित व्यायाम, गुणस्तरीय निद्रा, तनाव नियन्त्रण, धूम्रपान तथा अत्यधिक मदिराबाट टाढा रहनु, घामबाट उचित सुरक्षा अपनाउनु र आवश्यक परे मात्र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार उपचार गर्नु—यिनै स्वस्थ छालाका आधार हुन्। छालाको वास्तविक सौन्दर्य बाहिरबाट होइन, शरीरको समग्र स्वास्थ्यबाट सुरु हुन्छ।
छालाले कहिल्यै बोल्दैन, तर यसले निरन्तर सङ्केत दिइरहेको हुन्छ। कहिलेकाहीँ एउटा कालो धब्बा, लामो समयको खुजली, नङको परिवर्तन वा निको नहुने सामान्य घाउ नै शरीरभित्र लुकेको गम्भीर समस्याको पहिलो सूचना हुन सक्छ।
सबै परिवर्तन गम्भीर रोगको सङ्केत हुँदैनन्। तर प्रत्येक परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु पनि उचित होइन। समयमै विशेषज्ञको परामर्श, आवश्यक परीक्षण र सही उपचारले धेरै रोगलाई प्रारम्भिक चरणमै नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
स्वस्थ छाला केवल सुन्दरताको परिचय होइन, स्वस्थ शरीरको प्रतिबिम्ब पनि हो। त्यसैले छालालाई केवल सजाउने होइन, बुझ्ने बानी बसालौँ।
डा. अतुलेश कुमार चौरसिया
