एआइको सहयोगले तयार पारिएको तस्बिर ।
विगत ३७ वर्षमा नेपाली जनताले व्यवस्था बदल्यो, तर अवस्था बदलिएन । २०४६ सालमा प्रजातन्त्र आउँदा अब त देशले काँचुली फेर्ला भन्ने जुन उत्साह थियो, त्यो बिस्तारै राजनीतिक दलहरूको व्यक्तिगत स्वार्थ र भ्रष्टाचारको दलदलमा फस्यो । २०६२/६३ को आन्दोलन र गणतन्त्रको स्थापनाले पनि आम मानिसका आधारभूत आवश्यकता शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारलाई सम्बोधन गर्न सकेन ।
यी तीन दशकभन्दा लामो समयमा पुराना राजनीतिक दलहरूले के गरे त ?
१. संस्थागत भ्रष्टाचार: प्रसाद अर्थात् कमिसनको खेलमा देशको ढुकुटी रित्तियो । ठुला काण्डहरूमा सत्ताधारीहरूकै संरक्षण देखियो ।
२. युवा पलायन: देश चलाउने ऊर्जा भएका युवाहरूलाई राहदानीको लाममा उभ्याएर उनीहरूले पठाएको विप्रेषणमा रजाइँ गरियो ।
३. सिन्डिकेट र भागबन्डा: न्यायालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म दलीय भागबन्डाले योग्यता र क्षमताको घाँटी निमोठियो ।
जनताले पटक–पटक मौका दियो, तर पुराना दलहरूले सधैँ धोका दिए । आज देशका गाउँहरू रित्तिएका छन् र सहरहरू भविष्यप्रति सशङ्कित छन् । यही पीडाले आज जनतालाई ‘नो नट अगेन’को नाराबाट अघि बढेर ‘पुरानालाई विस्थापित र नयाँलाई स्थापित’ गर्ने बिन्दुमा पुर्याएको छ ।
भ्रष्टाचारको दलदल र ३७ वर्षसम्मको ब्रह्मलुट
विगत ३७ वर्षको नेपाली राजनीतिलाई एउटै शब्दमा चित्रण गर्नुपर्दा त्यो ‘संस्थागत भ्रष्टाचार’ हो । २०४६ सालको परिवर्तनपछि सत्तामा पुगेका दलहरूले देश बनाउने कसम त खाए, तर व्यवहारमा उनीहरूले राज्यका हरेक अङ्गलाई आफ्नो कमाऊ धन्दाको माध्यम बनाए । यो केवल व्यक्तिगत भ्रष्टाचार मात्र थिएन, यो त राज्यका प्रमुख अङ्गहरू कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिकाबिचको अपवित्र गठबन्धन थियो ।
ठुला काण्डहरू: राष्ट्रघातका शृङ्खला
पुराना दलहरूले देशलाई कसरी खोक्रो बनाए भन्ने बुझ्न विगतका यी केही प्रतिनिधि घटनाहरू नै काफी छन्:
१. नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण: यो काण्डले नेपालको शिर विश्वसामु निहुराइदियो । आफ्नै देशका नागरिकलाई पैसाको लोभमा विदेशी शरणार्थी बनाएर अमेरिका पठाउने खेलमा देशका गृहमन्त्री र सचिव तहका व्यक्तिहरू नै संलग्न हुनुले राजनीतिक नैतिक पतनको पराकाष्ठा देखायो ।
२. ललिता निवास र सरकारी जग्गा कब्जा: बालुवाटारजस्तो देशको मुटुमा रहेको सरकारी जग्गा नेता, कर्मचारी र माफियाको मिलेमतोमा व्यक्तिको नाममा दर्ता गरियो । यो काण्डमा पूर्व प्रधानमन्त्रीदेखि प्रभावशाली नेताहरूसम्मको नाम मुछिनुले देखाउँछ कि यहाँ कानुन केवल गरिबका लागि मात्र हो ।
३. वाइडबडी र सेक्युरिटी प्रिन्टिङ प्रेस घोटाला: आकाशदेखि पातालसम्म भ्रष्टाचारको जालो फिँजिएको छ । विमान खरिदमा अर्बौँको कमिसन र राहदानी छाप्ने मेसिनमा ७० करोड रुपैयाँको बार्गेनिड्ढा अडिओहरू सार्वजनिक हुँदा पनि दोषीहरू सत्ताको छहारीमा सुरक्षित रहे ।
४. सहकारी ठगीको महाजाल: हालैका दिनमा लाखौँ सर्वसाधारणको पसिनाको कमाइ सहकारीका नाममा नेता र तिनका आसेपासेले स्वाहा पारेका छन् । ‘बचतकर्ता रुँदै सडकमा, ठगहरू हाँस्दै सदनमा’ भन्ने उखान चरितार्थ भएको छ ।
भ्रष्टाचारको नीतिगत स्वरूप र जेनजी विद्रोह
पुराना दलहरूले भ्रष्टाचारलाई यति सुरक्षित बनाए कि उनीहरूले नीतिगत निर्णयको नयाँ शैली अपनाए । मन्त्रिपरिषद्बाट निर्णय गराएर अख्तियारको क्षेत्राधिकारबाट बच्ने र ठुला ठेक्कापट्टा आफ्ना मान्छेलाई सुम्पिने प्रवृत्तिले देशको अर्थतन्त्रलाई धराशायी बनाए ।
यही बेथितिको प्रत्यक्ष मारमा आजको युवापुस्ता (जेनजी) परेको छ । जब एक प्रतिभाशाली विद्यार्थीले योग्यता हुँदाहुँदै पनि जागिर पाउँदैन र दलीय कार्यकर्ताले त्यो ठाउँ ओगट्छ, तब विद्रोह जन्मिन्छ ।
जब बिरामी बुबाको उपचारका लागि अस्पताल जाँदा श्रव्य पाउन पनि नेताको सोर्सफोर्स चाहिन्छ, तब आक्रोश जन्मिन्छ ।
जब अरबको ४५ डिग्रीको गर्मीमा पसिना बगाएर पठाएको विप्रेषण यहाँ नेताहरूले विलासी गाडी र महलमा खर्च गर्छन्, तब युवाहरू सडकमा उत्रिन्छन् ।
२०८२ को निर्वाचनको घोषणा र सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारको उदय त्यसै भएको होइन । यो त ३७ वर्षसम्म दबिएका ती सपनाहरूको विस्फोट हो । सामाजिक सञ्जालमा देखिने ‘नेपो–किड्स’ (नेताका सन्तान)को विलासी जीवन र आम युवाको बेरोजगारीबिचको खाडलले यो विद्रोहलाई थप मलजल गर्यो ।
अबको विकल्प: किन रवि, बालेन, कुलमान, हर्क र गोपी ?
जनताले अब ‘पार्टी’ होइन, ‘डेलिभरी’ खोजेका छन् । कुलमान घिसिङले प्रमाणित गरे कि एउटै इमानदार व्यक्तिले अँध्यारो हटाउन सक्छ । बालेन शाहले देखाए कि प्रविधिको प्रयोग र दृढ इच्छाशक्ति भए सहर बदल्न सकिन्छ । हर्क साम्पाङ र गोपी हमालले राजनीति भनेको भाषण होइन, जनतासँगै ढुङ्गा बोक्नु र सेवा गर्नु हो भन्ने सिकाए ।
यी पात्रहरूको एकता भनेको भ्रष्टाचारविरुद्धको एउटा नयाँ राष्ट्रिय सहमति हो । ३७ वर्षसम्म पुराना दलहरूले भ्रष्टाचारमा मौन सहमति गरे, अब नयाँ शक्तिले सुशासनमा सक्रिय सहमति गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।
आशाका पाँच खम्बा: रवि, बालेन, कुलमान, हर्क र गोपी
नेपाली समाज अहिले नयाँ विकल्पको खोजीमा मात्र छैन, उसले ती विकल्पका पात्रहरूसमेत छानिसकेको छ । जनताको नजरमा रवि लामिछानेको साहस, बालेन शाहको योजनाबद्ध कार्यशैली, कुलमान घिसिङको व्यवस्थापकीय कुशलता, हर्क साम्पाङको श्रम संस्कृति र गोपी हमालको निष्ठा अब एकै ठाउँमा आउनुपर्छ ।
रवि लामिछाने: प्रणालीगत बेथितिविरुद्ध आवाज उठाउने उनको शैलीले जनतामा एक प्रकारको ऊर्जा भरेको छ ।
बालेन शाह: काठमाडौँको अव्यवस्थित संरचनालाई सुधार्न उनले देखाएको हिम्मत र डेटामा आधारित राजनीतिले आधुनिक पुस्तालाई आकर्षित गरेको छ ।
कुलमान घिसिङ: लोडसेडिड्ढो अन्धकारबाट देशलाई मुक्त गराउने उनको जादुमयी नेतृत्वले सरकारी कर्मचारी पनि इमानदार भए देश बदल्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित गर्यो ।
हर्क साम्पाङ र गोपी हमाल: स्थानीय स्रोत र साधनको प्रयोग गरी जनश्रमदानमार्फत विकास गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण धरान र धनगढीले दिएका छन् ।
यी पाँच जना पात्र केवल व्यक्ति होइनन्, यी त नेपाली जनताका फरक फरक सपनाका प्रतिविम्ब हुन् । यदि यी शक्तिहरू एउटै मञ्चमा उभिने हो भने, वर्षौँदेखि जरा गाडेर बसेको सिन्डिकेट राजनीतिको किल्ला ढल्न समय लाग्नेछैन ।
२०८२ को निर्वाचन: एक ऐतिहासिक अग्निपरीक्षा
२०८२ फागुन २१ गते हुने भनिएको निर्वाचनलाई धेरैले ‘दोस्रो जनआन्दोलनपछिको सबैभन्दा ठुलो राजनीतिक परिवर्तन’को रूपमा हेरेका छन् । सुशीला कार्कीको अन्तरिम सरकारले निष्पक्ष निर्वाचन गराउने जुन प्रतिबद्धता जनाएको छ, त्यसले परिवर्तनका पक्षधरहरूलाई थप उत्साहित बनाएको छ ।
पुराना दलहरू अहिले पनि उही पुराना नारा र आश्वासन लिएर जनताको घरदैलोमा जाने तयारीमा छन् । तर यस पटक मतदाता सचेत छ । उसले ३७ वर्षको हिसाब माग्नेछ ।
उसले सोध्नेछ–“तिमीहरूले हाम्रा छोराछोरीलाई खाडीको रापमा किन पठायौँ ? किन अस्पतालमा सिटामोल पाइएन ? किन देशको सीमा सुरक्षित छैन ?”
२०८२–११–२१ को महाभारत
समय अब धेरै छैन । २०८२ फागुन २१ गते आउनु भनेको परीक्षाको घडी नजिकिनु हो । यो चुनावमा दुई वटा कित्ता स्पष्ट छन् । एकातिर, ३७ वर्षदेखि देशलाई लुटिरहेका, बारम्बार असफल भएका, र जनतालाई रैती ठान्ने पुराना अनुहार । अर्कोतिर, केही गर्छु भन्ने हुटहुटी भएका, आफ्नै पसिनाले भिजेका र नयाँ भिजन बोकेका नयाँ सारथि ।
पुराना दलहरूलाई ‘डस्टबिन’मा फ्याँक्ने कुरा केवल गाली होइन, यो एउटा राजनीतिक शुद्धीकरणको अभियान हो । फोहोरलाई घरभित्र राखिँदैन, डस्टबिनमैं फालिन्छ । राजनीतिमा जमेको फोहोर सफा गर्ने बेला यही हो ।
अन्त्यमा, रवि, बालेन, कुलमान, हर्क र गोपीलाई नागरिकको एउटै अपिल छ–“फुटेर सकिने कि जुटेर देश बनाउने ? निर्णय तिमीहरूकै हातमा छ । किनकि अबको पुस्ताले अर्को ३७ वर्ष कुर्न सक्दैन । यो अन्तिम मौका हो, यसलाई खेर नफाल ।” देश परिवर्तनको सङ्घारमा छ, र त्यसको साँचो अब २०८२ को मतपत्रमा लुकेको छ ।
जाँदाजाँदै,
३७ वर्ष लामो यात्रामा नेपाली जनताले धेरै कुरा सिक्यो । लोकतन्त्र नामले मात्र भएर पुग्दैन, त्यसले जीवनमा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ भन्ने कुरा बुझ्यो । राजनीतिक दलहरूले दिने वाचा र वास्तविक कामबिच जमिन–आसमान फरक हुन्छ भन्ने अनुभव गरे । र अब परिवर्तन अनिवार्य छ भन्ने महसुस गरेका छन् ।
नेपाली काङ्ग्रेस, नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रले ३७ वर्षमा जनताका आकाङ्क्षा र सपना निराश पारे । उनीहरूले भ्रष्टाचार, नातावाद र राजनीतिक अस्थिरता दिए । अब जनताले नयाँ नेतृत्व चाहन्छन्– युवा, सक्षम र प्रतिबद्ध नेतृत्व ।
बालेन, रवि, कुलमान, हर्क र गोपी जस्ता नेताहरूले देखाएका छन् कि राजनीतिक पार्टीको टिकटविना पनि जनसेवा गर्न सकिन्छ, विकास गर्न सकिन्छ । यी नेताहरू एकजुट भएर २०८२ को चुनावमा भाग लिने र पुराना दलहरूलाई पराजित गर्ने समय आइसकेको छ ।
यो लेख पुराना दलहरूलाई फोहोरको डस्टबिनमा फाल्ने आह्वान हो । यो ३७ वर्षको असफलताको लेखाजोखा हो । र यो नयाँ नेपालको सपना हो– जहाँ योग्यता र क्षमताले प्राथमिकता पाउँछ, जहाँ भ्रष्टाचारको कुनै ठाउँ छैन, जहाँ युवाहरूले आफ्नै देशमा रोजगार पाउँछन्, र जहाँ जनताको सपना साकार हुन्छ ।
(लेखक शिक्षाविद् एवम् वीरगञ्जस्थित ज्ञानदा एकेडेमीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुनुहुन्छ ।)
राजेन्द्रप्रसाद कोइराला
