पृष्ठभूमि र वर्तमान अवस्था चीन–अमेरिका सम्बन्ध आज विश्व राजनीतिको केन्द्रबिन्दु बनेको छ । दुई महाशक्तिहरूबीचको यो प्रतिस्पर्धा केवल आर्थिक वा सैन्य होइन, प्रविधि, संस्कृति, र भू–राजनीतिक वर्चस्वको लडाइँ हो । यसले विश्वभरका राष्ट्रहरूलाई दुई पाटाको चुनौती (Dual Challenge) मा पारेको छः एकतर्फ अमेरिकी नेतृत्वको पश्चिमी गठबन्धन, अर्कोतर्फ चीनको उदयोन्मुख शक्ति । यसले आउँदा दिनमा निम्न चुनौतीहरू थप्ने देखिन्छः

१. आर्थिक युद्ध र व्यापारिक असन्तुलन
अमेरिका र चीन व्यापार–युद्धले २०१८ देखि विश्व अर्थतन्त्रलाई झन्झटमा पारेको छ । टारिफ, प्रविधि निर्यात नियन्त्रण र दश गुणा वृद्धि (Gecoupling) को नीतिहरूले वैश्विक आपूर्ति सञ्जालमा ठूलो असर पारेको छ ।

उदाहरण १ः सेमिकन्डक्टर उद्योगमा चीन प्रतिबन्ध । अमेरिकाले एडभान्स्ड चिप निर्यात रोक्दा चीन स्वदेशी प्रविधि विकास गर्न बाध्य भएको छ । यसले ताइवान, दक्षिण कोरिया, जापानलाई पनि असर गरेको छ ।

उदाहरण २ः बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ र अमेरिकाको बिल्ड ब्याक बेटर वल्र्ड बीचको प्रतिस्पर्धा । नेपाल, पाकिस्तान, श्रीलङ्काजस्ता देशहरू दुवै पक्षबाट ऋण र निवेशको चुनौतीमा छन् ।

२. प्रविधिको द्वन्द्वः ५जी, ब्क्ष्, र साइबर सुरक्षा प्रविधिको क्षेत्रमा दुवै राष्ट्रले एक–अर्कालाई पछि पार्न प्रयास गरिरहेका छन् ।

उदाहरण ३ः हुवावेमाथि प्रतिबन्ध । अमेरिकाले ५जी सुरक्षा खतरा देखाउँदै हुवावेलाई पश्चिमा बजारबाट बाहि¥याएको छ । यसले युरोपेली राष्ट्रहरूलाई दुवै पक्षसँग समन्वय गर्न बाध्य बनाएको छ ।

उदाहरण ४ः कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ब्क्ष्)मा चीनको वरीयता । चीनले २०३० सम्म ब्क्ष् मा विश्व नेतृत्व गर्ने लक्ष्य राखेको छ भने अमेरिकालाई यसको सैन्य प्रयोगमा व्यस्त बनाएको छ ।

३. भूराजनीतिक तनावः ताइवान, दक्षिण चीन सागर ताइपे र दक्षिण चीनसागर दुवै पक्षका लागि रणनीतिक महŒवका क्षेत्र हुन् ।

उदाहरण ५ः ताइवान विवाद । चीनले ‘एक चीन नीति’ मा जोड दिंदै अमेरिका–ताइवान सैन्य सम्बन्ध वृद्धिको विरोध गरेको छ । अगस्त २०२२ मा नैन्सी पेलोसीको ताइवान भ्रमणताका चीनले ताइवान चारैतिर सैन्य अभ्यास गरेको थियो ।

उदाहरण ६ः दक्षिण चीनसागरमा चिनियाँ सैन्यीकरण । अमेरिकाले ‘फ्र्डिम अफ नेभिगेशन’ अभियान चलाएर चीनको दाबीलाई चुनौती दिंदैआएको छ ।

४. वैश्विक संस्थाहरूमा प्रभाव जमाउने होड संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, विश्व व्यापार सङ्गठन र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनजस्ता संस्थाहरूमा दुवै देशले आप्mनो प्रभाव बढाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।

उदाहरण ७ः कोभिड महामारीको समयमा ध्ज्इ मा चीनको भूमिका । अमेरिकाले चीनलाई महामारीको जानकारी लुकाउने आरोप लगाएको थियो ।

उदाहरण ८ः अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकामा चीनको निवेशको जवाफमा अमेरिकाको मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेशन ।

भाग २ः आउँदा दिनका सम्भावित चुनौतीहरू

५. आर्थिक ब्लक निर्माणः समानधर्मी गठबन्धन अमेरिका र चीनले आप्mनो प्रभाव क्षेत्र बढाउन फ्रेन्डशोरिंग (मित्र देशहरूमा व्यापार केन्द्रित गर्ने) नीति अघि बढाएका छन् । यसले विश्वलाई दुई अलग–अलग आर्थिक ब्लकमा विभाजन गर्ने खतरा छ ।

उदाहरण ९ः इन्डो–प्यासिफिक इकोनोमिक फ्रेमवर्क (क्ष्एभ्F) बनाम च्ऋभ्ए (क्षेत्रीय व्यापक आर्थिक साझेदारी) ।

उदाहरण १०ः चीनको डिजिटल युआन र अमेरिकी डलरको वर्चस्व बीचको द्वन्द्व ।

६. जलवायु परिवर्तनमा सहयोगको अभाव
जलवायु परिवर्तनजस्ता वैश्विक समस्याहरूमा दुवै देशबीच असहमति हुँदा संयुक्त प्रयासमा बाधा पुग्न सक्छ ।

उदाहरण ११ः ऋइए–२६ सम्मेलनमा चीनद्वारा कोइला ऊर्जा विस्थापन प्रतिबद्धतामा हस्ताक्षर गर्न अस्वीकार ।

उदाहरण १२ः अमेरिका र चीनको सौर्य प्यानल उत्पादनमा प्रतिस्पर्धाले अक्षय ऊर्जाको मूल्य घटाउन सक्छ, तर प्रविधि साझेदारीलाई नकार्न सक्छ ।

७. सैन्य टकरावको सम्भावना
ताइवान वा दक्षिण चीन सागरमा कुनै पनि सानो घटनाले दुवै महाशक्तिबीच सीधा टकराव निम्त्याउन सक्छ ।

उदाहरण १३ः २०२३ मा चीनले ताइवान चारैतिर हवाई अभ्यास गर्दा अमेरिकी सेनाले जापान र फिलिपिन्ससँग संयुक्त अभ्यास गरेको थियो ।

उदाहरण १४ः चीनको हाइपरसोनिक मिसाइल परीक्षणले अमेरिकालाई सैन्य प्रविधिमा पछि परेको चिन्ता ।

८. डाटा सुरक्षा र साइबर युद्ध
साइबर स्पेसमा दुवै देशले एक–अर्काको अधिकार क्षेत्रमा हस्तक्षेप गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।

उदाहरण १५ः चीनको टिकटक (त्ष्पत्यप) लाई अमेरिकी डाटा सुरक्षा नीतिको उल्लङ्घनको आरोप लगाएर प्रतिबन्ध लगाउन खोजेको थियो ।

उदाहरण १६ः माइक्रोसप्mट, गुगलजस्ता कम्पनीहरूमा साइबर हमला ।

भाग ३ : समाधानका उपाय र निष्कर्ष
चीन–अमेरिका प्रतिस्पर्धाबाट उत्पन्न चुनौतीको सामना गर्न विश्वले निम्न कदम चाल्नु आवश्यक छ–

१. बहुपक्षीय सहयोगमा वृद्धि : संयुक्त राष्ट्रसङ्घजस्ता मञ्चहरूमा नीति निर्माणमा साना राष्ट्रहरूको आवाज सुन्नु ।
२. प्रविधि साझेदारीः ब्क्ष्, जलवायु प्रविधि, र स्वास्थ्य सेक्टरमा संयुक्त अनुसन्धान ।
३. सैन्य संवाद बढाउनुः तनाव कम गर्न हट लाइन स्थापना गर्ने ।

मध्यपूर्व र दक्षिण एशियामा अमेरिका–चीन व्यापार–युद्धको प्रभाव र चुनौती
चीन–अमेरिका व्यापार–युद्धले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रमा गहिरो प्रभाव पारेको छ, जसको असर मध्यपूर्व र दक्षिण एशियामा पनि देखिएको छ । यी क्षेत्रहरूमा व्यापार युद्धका प्रभाव र चुनौतीहरूलाई निम्न बुँदाहरूमा विश्लेषण गर्न सकिन्छः

१. आपूर्ति शृङ्खला र व्यापार मार्गहरूमा असर
अमेरिका र चीनबीचको व्यापार तनावले आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध सिर्जना गरेको छ । यसले मध्यपूर्व र दक्षिण एशियाका देशहरूलाई वैकल्पिक आपूर्ति स्रोत खोज्न प्रेरित गरेको छ । उदाहरणका लागि चीनले आप्mनो निर्यात घटेपछि दक्षिण एशियाली बजारमा आप्mनो उपस्थिति बढाउन प्रयास गरेको छ, जसले स्थानीय उत्पादकहरूलाई प्रतिस्पर्धा गर्न चुनौती दिएको छ ।

२. ऊर्जा बजारमा प्रभाव
मध्यपूर्व विश्वको प्रमुख ऊर्जा आपूर्तिकर्ता हो र चीन यसको ठूलो ग्राहक । व्यापार युद्धका कारण चीनको आर्थिक वृद्धिमा कमी आउँदा तेल र ग्याँसको मागमा गिरावट आएको छ, जसले मध्यपूर्वी देशहरूको राजस्वमा नकारात्मक असर परेको छ । यसले उनीहरूलाई आप्mनो अर्थतन्त्रको विविधीकरण गर्न बाध्य पारेको छ ।

३. लगानी प्रवाहमा परिवर्तन
अमेरिका र चीनबीचको तनावले दक्षिण एशियामा लगानी प्रवाहमा परिवर्तन ल्याएको छ । अमेरिकी कम्पनीहरूले चीनबाट आप्mनो उत्पादन एकाइ अन्यत्र सार्न खोज्दा दक्षिण एशियाली देशहरू, विशेष गरी भारत, बङ्गलादेश र भियतनाम, वैकल्पिक उत्पादन केन्द्रका रूपमा उदाएका छन् । यसले यी देशहरूमा रोजगार र आर्थिक वृद्धिमा योगदान पु¥याएको छ, तर पूर्वाधार र स्रोतहरूको मागमा पनि वृद्धि भएको छ ।

४. क्षेत्रीय व्यापार सम्झौताहरूमा प्रभाव
व्यापार युद्धले क्षेत्रीय व्यापार सम्झौतामा पनि प्रभाव पारेको छ । चीनले आप्mनो व्यापार साझेदारी विस्तार गर्न बेल्ट एन्ड रोड पहललाई तीव्रता दिएको छ, जसमा मध्यपूर्व र दक्षिण एशियाका देश सहभागी छन् । यसले यी देशहरूलाई नयाँ पूर्वाधार परियोजनामा लगानीको अवसर प्रदान गरेको छ, साथै ऋण भार र राजनीतिक प्रभावको चिन्ता पनि बढाएको छ ।

५. मुद्रा विनिमय दरमा अस्थिरता
अमेरिका–चीन व्यापार युद्धका कारण मुद्रा बजारमा अस्थिरता देखिएको छ । चिनियाँ युआनको अवमूल्यनले दक्षिण एशियाली देशहरूको निर्यात प्रतिस्पर्धामा असर पारेको छ, किनभने तिनीहरूको उत्पादन महँगो भएको छ । यसले व्यापार घाटा र मुद्रास्फीति बढेको छ ।

६. भूराजनीतिक तनाव र सुरक्षा चुनौतीहरू
व्यापार युद्धले भूराजनीतिक तनावलाई बढाएको छ, जसको असर मध्यपूर्व र दक्षिण एशियामा पनि परेको छ । अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धाले यी क्षेत्रहरूमा सैन्य उपस्थिति र गठबन्धनमा परिवर्तन ल्याएको छ, जसले सुरक्षा चुनौती र अस्थिरता बढाएको छ ।

अमेरिका–चीन व्यापार युद्धले मध्यपूर्व र दक्षिण एशियामा बहुआयामिक प्रभाव र चुनौतीहरू सिर्जना गरेको छ । आपूर्ति शृङ्खला, ऊर्जा बजार, लगानी प्रवाह, क्षेत्रीय व्यापार सम्झौता, मुद्रा विनिमय दर र भूराजनीतिक तनावमा देखिएका परिवर्तनहरूले यी क्षेत्रहरूलाई आप्mनो आर्थिक र राजनीतिक रणनीतिमा पुनर्विचार गर्न बाध्य पारेको छ । यस परिप्रेक्ष्यमा, यी देशहरूले आप्mनो हित सुरक्षित राख्न बहुपक्षीय सहयोग र विविधीकरणमा जोड दिनु आवश्यक छ ।

१. पाकिस्तानः चीन–पाक आर्थिक गलियारा (ऋएभ्ऋ) र अमेरिकी प्रतिबन्ध ।

प्रभावः ऋएभ्ऋ, चीनको बेल्ट एन्ड रोडका प्रमुख परियोजनाले पाकिस्तानमा ठूलो पूँजी लगानी गरेको छ । तर अमेरिकाले चीनलाई लक्षित गरी लगाएको प्रतिबन्धले यसले प्रविधि र ऋण सहयोगमा समस्या उत्पन्न गरेको छ ।

उदाहरणः २०२१ मा अमेरिकाले ऋएभ्ऋ मा काम गर्ने चिनियाँ कम्पनीहरूलाई प्रतिबन्ध लगायो, जसले गर्दा पाकिस्तानको ऊर्जा र यातायात परियोजनाहरू ढिला भए ।

२. श्रीलङ्काः हम्बन्टोटा बन्दरगाहको ऋण सङ्कट
प्रभावः चीनको द्यच्क्ष् अन्तर्गत निर्मित हम्बन्टोटा बन्दरगाह बनाउन लिएको ऋण श्रीलङ्काले तिर्न नसकेपछि चीनलाई ९९ वर्षको पट्टामा दिन बाध्य भयो ।

उदाहरणः यो घटना “डेब्ट–ट्र्याप डिप्लोमेसी’ को उदाहरण बनेको छ । अमेरिकाले यसलाई चीनको ‘सामरिक विस्तार’ भनेर आलोचना गरेको छ ।

३. संयुक्त अरब इमिरेट्स : ५जी प्रविधि र दबाब
प्रभावः ग्ब्भ् ले चीनको हुवावे कम्पनीसँग ५जी सम्झौता गर्ने निर्णय ग¥यो, तर अमेरिकाले यसलाई ‘सुरक्षा खतरा’ भनी दबाब दिएपछि ग्ब्भ् अमेरिकी प्रविधि कम्पनीहरूसँग पनि सम्झौता गर्न बाध्य भयो ।

उदाहरणः २०२० मा ग्ब्भ् ले हुवावेसँगको सम्झौता अस्थायीरूपमा रोक्यो, जसले गर्दा दुवै महाशक्तिहरूबीच टेक्नोलोजी द्वन्द्व उजागर भयो ।

४. नेपालः ःऋऋ सम्झौता र चीनको असन्तुष्टि
प्रभावः अमेरिकी सहयोगी मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेशन (ःऋऋ) ले नेपाललाई ऊर्जा र यातायातमा ५०० मिलियन डलर दिने प्रस्ताव ग¥यो, तर चीनले यसलाई “अमेरिकी प्रभाव क्षेत्र विस्तार”को रूपमा आलोचना ग¥यो ।

उदाहरणः २०२२ मा नेपाली संसद्ले ःऋऋ लाई स्वीकृति दिंदा चीनले नेपालमा राजनीतिक हस्तक्षेप गरेको आरोप लगायो ।

५. साउदी अरबः पेट्रो–युआन व्यापार र डलरको चुनौती
प्रभावः साउदी अरबले चीनसँग पेट्रोलियम व्यापार युआनमा गर्ने सम्झौता गरेपछि अमेरिकी डलरको वैश्विक वर्चस्वमा प्रश्न उठेको छ ।

उदाहरणः २०२३ मा साउदीले पहिलोपटक चीनलाई युआनमा क्रुड तेल बेच्यो, जसले गर्दा अमेरिका र चीनबीच आर्थिक प्रतिस्पर्धा बढ्यो ।

६. भारतः क्वाड गठबन्धन र चीनको प्रतिक्रिया
प्रभावः अमेरिका, भारत, जापान, र अस्ट्रेलियाको ‘क्वाड’ गठबन्धनले चीनको इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रमा सैन्य प्रभावलाई चुनौती दिएको छ ।

उदाहरणः २०२१ मा क्वाडले कोरोना खोप वितरण र जलवायु परिवर्तनमा सहयोग गर्ने घोषणा ग¥यो, जसलाई चीनले अमेरिकी नेतृत्वको एन्टी–चीन गुट भनी आलोचना ग¥यो ।

७. बङ्गलादेशः चिनियाँ ऋण र पद्मा सेतु परियोजना
प्रभावः बङ्गलादेशले पद्मा नदीमा चीनको सहयोगमा पुल निर्माण गर्ने योजना बनायो, तर अमेरिकी प्रतिबन्धले चिनियाँ कम्पनीहरूलाई ठेक्का दिन अवरोध सिर्जना ग¥यो ।

उदाहरणः २०२२ मा बङ्गलादेशले चीनको ऋण शर्तहरू अस्वीकार गरी परियोजना स्वदेशीरूपमा पूरा गर्ने निर्णय ग¥यो ।

८. इरानः अमेरिकी प्रतिबन्ध र चीनको तेल आयात
प्रभावः अमेरिकाले इरानमा प्रतिबन्ध लगाएपछि चीनले इरानबाट सस्तो तेल आयात गर्न थाल्यो, जसले इरानी अर्थतन्त्रलाई सहारा दियो तर अमेरिका–चीन सम्बन्ध तनावपूर्ण बनायो ।

उदाहरणः २०२३ मा चीनले इरानसँग २५ वर्षे रणनीतिक सम्झौता ग¥यो, जसमा तेल र प्रविधि सहयोग समावेश छ ।

निष्कर्षः
अमेरिका र चीनको प्रतिस्पर्धा विश्वका लागि नयाँ अवसर र जोखिम दुवै ल्याएको छ । यसले छोटो समयमा आर्थिक अस्थिरता, प्रविधि विभाजन र सैन्य तनाव बढाउने देखिन्छ । तर दुवै पक्षले सहयोगात्मक प्रतिस्पर्धाको मोडल अपनाएमा विश्वको लागि प्रगतिको माध्यम बन्न सक्छ । अन्त्यमा, न त अमेरिका, न त चीन, बरु मानवताको हितको आधारमा नीति निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।