एक्काइसौं शताब्दीको विश्वको प्रमुख समस्यामध्ये विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन हो । जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण ग्लोबल वार्मिङलाई मानिन्छ। ग्लोबल वार्मिङ समस्या प्रायः वातावरणीय ह्राससँग सम्बन्धित छ भन्ने कुरालाई ध्यानमा राख्दै, विश्वव्यापी अर्थतन्त्रहरूले वातावरणीय सम्झौताहरू मार्फत विशिष्ट समाधानहरू प्रदान गर्ने प्रयास गरेका छन्, जस्तै, २०१५ संयुक्त राष्ट्र जलवायु परिवर्तन सम्मेलनमा पेरिस सम्झौता। यसैबीच, वातावरणीय ह्रास सम्बन्धी अध्ययनहरूको संख्या व्यापकरुपले  बढेको छ, विशेष गरी २०१० को सुरुदेखि।

त्यसैगरी ग्लासगो जलवायु परिवर्तन सम्मेलन - अक्टोबर-नोभेम्बर २०२१ मा सम्पन्न भयो। जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलन कोप २८,  २०२३ को अन्त्यमा अर्थात नोभेम्बर ३०-१२ डिसेम्बर सम्म यु ए ई को सहर - दुबइमा  सम्पन्न गरियो । यस सम्मेलनमा १९९ देशका प्रतिनिधिहरु सहित ८४००० मानीसहरुलाई एकै ठाउमा समावेश गराई जलवायु संकटलाई सम्बोधन गर्न ठुलो मद्दत्त गर्यो । हाम्रो देशका प्रधानमन्त्रिको पनि त्यस कार्यक्रममा अर्थपूर्ण उपस्थिती थियो।  यि सम्मेलनहरु मार्फत  विभिन्न  निर्णयहरू गरियो -  जलवायु परिवर्तनसँग लचिलोपन निर्माण गर्न, हरितगृह ग्यास उत्सर्जनलाई रोक्न र दुवैका लागि आवश्यक वित्त प्रदान गर्नका लागि बलियो प्रयासहरू सहित सहमत वस्तुहरूको दायरा समावेश छ।

राष्ट्रहरूले विकसितदेखि विकासोन्मुख देशहरूलाई वार्षिक  १५० अर्ब डलर उपलब्ध गराउने वाचा पूरा गर्ने आफ्नो कर्तव्यलाई पुन: पुष्टि गरे। र तिनीहरू सामूहिक रूपमा विद्यमान उत्सर्जन घटाउने योजनाहरू र उत्सर्जन घटाउन आवश्यक पर्ने कुराहरू बीचको अन्तरलाई कम गर्न काम गर्न सहमत भए, ताकि विश्वव्यापी औसत तापक्रममा भएको वृद्धिलाई १.५ डिग्रीमा सीमित गर्न सकियोस्। पहिलो पटक, राष्ट्रहरूलाई कोइला उर्जा र फोसिल फ्युलहरुको लागि  अनुदानहरू बन्द गर्न आह्वान गरिएको थियो ।जलवायु परिवर्तनका सम्बन्धमा हालसम्म विश्वभर विभिन्न गोष्ठी तथा सम्मेलनहरू सम्पन्न भएका छन् ।

विश्वव्यापीकरण भनेको वस्तु, सेवा र मानिसहरूको संसारभरी स्वतन्त्र आवतजावतको प्रमारिकरण हो  । राष्ट्रिय अर्थतन्त्रहरूलाई आकस्मिक अन्तर्राष्ट्रिय विभाजनमा श्रमको  एकीकरण गर्ने प्रक्रिया हो।

यो स्पष्ट छ कि आर्थिक विकासको प्रारम्भिक चरणमा प्रतिव्यक्ति आय उच्च-मध्यम आय स्तरमा पुगेपछि वातावरणीय ह्रास सुरु हुन्छ। यो घटना हुन्छ किनभने विश्वव्यापी अर्थतन्त्रहरूले प्रारम्भिक विकास चरणहरूमा वातावरणीय गुणस्तरलाई समर्थन गर्नुको सट्टा व्यवसाय र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने योजना बनाउँछन्। यद्यपि, पारिस्थितिक चेतना बढ्दै जाँदा आय पनि बढ्छ, यसले आर्थिक विकासको पछिल्ला चरणहरूमा वातावरणीय ह्रासलाई कम गर्ने आधारभूत कारण पहिल्याउन थाल्दछ र नागरिक चेतनाको बिकास हुन थाल्छ।यस चरणमा, भूमण्डलीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सूचकहरूलाई वातावरणीय ह्रासको प्रमुख निर्धारक मानिन्छ। तर, सन् २००८-९ को ग्लोबल फाइनान्सियल क्राइसिस पछि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र भूमण्डलीकरणको मापन एउटा नयाँ अनुसन्धान कार्य हो।

अनुभवजन्य पत्रहरूले विभिन्न भूमण्डलीकरण सूचकहरू प्रयोग गरेका पाइेएको छ।जस्तै :  उदाहरणका लागि, क्यान एन्ड  गोज्गोर् २०१७ मा आर्थिक जटिलता; गोज्गोर् २०१८;  २०१८ मा निर्यात एकाग्रता; गोज्गोर र क्यान २०१६ मा निर्यात विविधीकरण; गोज्गोर र क्यान २०१७ मा निर्यात गुणस्तर; फाङ्  २०१९; गोज्गोर् २०१७ मा व्यापार सम्भावना। यि विध्वानहरुले ठुलो अनुसन्धान र खोज गरेको स्प्ष्ट हुन्छ। तथापी  भूमण्डलीकरणको उत्तम उपाय र विकासोन्मुख देशहरूको वातावरणीय ह्रासमा यसको प्रभावबारे अनुसन्धानकर्ताहरूबीच लगभग कुनै सहमति छैन। 

मानवता र वातावरण बीचको सम्बन्ध एक नाजुक सन्तुलन हो। औद्योगिक क्रान्तिपछि विश्वको जनसंख्या ह्वात्तै बढेको छ र जनसङ्ख्या वृद्धिसँगै वातावरणमा गहिरो असर परेको छ । वन फँडानी, प्रदूषण र विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन जनसंख्या र प्राविधिक विस्तारले ल्याएको प्रतिकूल प्रभावहरू मध्ये एक हुन्। बातावरणिय असन्तुलनले विभिन्न विषयहरुमा अनुसन्धानकर्ताहरुको टाउको दु:खाई भएको छ। सारा संसार अहिले यसको चिन्तन र मन्थनमा लागेको छ।  

विद्ध्वान एम सि मिसेलका अनुसार, "  बितेका दुई शताब्दीहरूमा सहरहरू विश्वभर द्रुत गतिमा बढेका र विस्तार भएका छन्। सहरहरू स्रोत हुन् रचनात्मकता र प्रविधिको बिकासकालागी  र आर्थिक वृद्धिको इन्जिन पनि। 

सहरहरूले पृथ्वीको सतहको दुई प्रतिशत मात्र ओगटेका छन्, यद्यपि  विश्वको आधाभन्दा बढी जनसंख्याको शहरले नै ओगटेको छ। युरोपमा सहरी बासिन्दाहरूको अनुपात अझ बढी छ। आज, लगभग ७५% युरोपेलीहरू शहरहरूमा बस्छन्। र २०२५ सम्म यो ८३%  मा वृद्धि हुने अपेक्षा गरिएको छ। विश्वव्यापीकरण र नयाँ सहरी निकटतामा प्रतिफल बढाएर प्रविधिहरूले मानिसहरूलाई ठूला सहरहरूमा आकर्षित गर्छ (ग्लेसर, २००९)। वातावरणमा सहरीकरणको दबाबले प्रमुख पर्यावरणीय समस्याहरू निम्त्याउँछ। नेपालकै ठुला शहरहरुमा ६५% जनताहरु शहरमा बस्न थालेका छन , मावोवादी द्वन्द र ६२-६३ को दोश्रो जनान्दोलन पछी यो सख्या तिव्ररुपमा बढेको पाईन्छ।  

भूमण्डलीकरणले सहरी विकासका लागि रणनीतिहरू तयार गर्न नयाँ चुनौतीहरू उत्पन्न गर्दछ किनभने विश्वव्यापीकरणले  सहरी वातावरणीय प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको ह्रास बढाउने खतरा हुन्छ  । शहरी वातावरणीय समस्याहरू मानिसहरूको वर्तमान वा भविष्यको कल्याणका लागि खतराहरू हुन्, जसको परिणाम स्वरूप मानव स्रिजित  भौतिक क्षति हुन्छ।  यसले तल उल्लेखित बातावरणिय असन्तुलन निम्त्याउछ; 

स्थानीयकृत वातावरणीय स्वास्थ्य समस्याहरू जस्तै अपर्याप्त पिउने पानी र सरसफाइ सुविधा, भित्री हावा प्रदूषण र अत्यधिक भीड,  शहरी क्षेत्रीय वातावरणीय समस्याहरू जस्तै परिवेश वायु प्रदूषण, अपर्याप्त  फोहोर व्यवस्थापन जलस्रोतको प्रदूषण र हरियाली क्षेत्रको क्षति पारिस्थितिक अवरोध र स्रोतको कमी र उत्सर्जन जस्ता शहरी गतिविधिहरूको अतिरिक्त शहरी प्रभावहरू  रसायन र हरित गृह ग्यासहरू,  क्षेत्रीय वा विश्वव्यापी वातावरणीय बोझको शहरी प्रभावहरू

उत्पादन र संचयको विश्वव्यापी मोडहरू वातावरणीय ह्राससँग घनिष्ट रूपमा जोडिएका छन् (जस्तै निकासी प्राकृतिक स्रोतहरू र वस्तु उत्पादन मार्फत प्रदूषणको बहुरूपहरू) (जोर्गेनसन र किक, २००३) सहरी जनसंख्याले आफ्नो वातावरणसँग अन्तरक्रिया गर्छ। शहरी मानिसहरूले तिनीहरूको माध्यमबाट आफ्नो वातावरण परिवर्तन गर्छन् - खाना, ऊर्जा, पानी र जमिनको खपत र, प्रदूषित सहरी वातावरणले स्वास्थ्यमा र शहरी जनसंख्याको जीवनको गुणस्तरमा असर गर्छ  (टोरी, २००४)। सहरीकरणको विस्तार विश्वव्यापीकरणको कारण हो, किनभने विश्वव्यापीकरणले विश्वव्यापी बजार प्रणालीको उच्च मागको लागि औद्योगिकीकरणलाई बढावा दिन्छ। पारीणामस्वरुप स्वास्थ्य समस्याहरु जस्तै अपर्याप्त पिउने पानी र सरसफाइ सुविधा, भित्री वायु प्रदुषण र अत्याधिक भिड जुन मानिसहरूको वर्तमान वा भविष्यको कल्याणको लागि खतराका सुचक हुन ।   

शहरी क्षेत्रीय वातावरणीय समस्याहरू जस्तै परिवेश वायु प्रदूषण, अपर्याप्त फोहोर व्यवस्थापन, जलस्रोतको प्रदूषण र हरियाली क्षेत्रको क्षति। शहरी गतिविधिहरु को अतिरिक्त शहरी प्रभाव जस्तै पारिस्थितिक अवरोध र स्रोतको कमी र रसायन र हरित गृह ग्यासहरूको उत्सर्जन। यसले सहरका सबै जीवित प्राणीहरूलाई असर गर्नेछ। त्यसैले राम्रो सहरी अभ्यास र सुशासनले वातावरणीय समस्याहरू कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ।  तथापी  , सबै उपायका बावजुद यी समस्याहरू निरन्तर बढिरहेका छन्। साथै विश्वव्यापी वातावरण झन झन बिग्रदै गईरहेको छ। कडा कानुनको कार्यनवयनले  एक हदसम्म यसलाई  निरुत्साहित गर्न त सकिन्छ। यसको साथै जनताको बातावरणिय चेतनामा आमुल परिवर्तन हुनु जरुरी छ। यसको लागि पर्यावरणिय शिक्षाको अपरिहार्यतालाई व्यापक बनाउनु जरुरी छ।

निष्कर्ष: 

विगत १०,००० वर्षमा मानिस बढ्दो रूपमा शक्तिशाली वातावरणीय शक्ति बनेको छ। ८,००० वर्ष पहिले कृषिको आगमन संग, मानिसहरुले  भूमि परिवर्तन गर्न थाले। र औद्योगिक क्रान्तिको आगमन सँगै , उनिहरुले बातावरणलाई दोहन गर्न थाले जसको पारीणाम सारा विस्वले अहिले भोगिरहेको छ। 

यो अवस्थाले विश्वव्यापीकरण ल्याएको छ । यसको साथै वातावरणमा विश्वव्यापीकरणको दबाब बढेको छ। विश्वव्यापीकरणले आर्थिक वृद्धि त गर्छ तर वातावरणलाई धेरै किसिमले असर गर्छ। यसले संरचनात्मक परिवर्तनलाई गति दिन्छ, जसले गर्दा औद्योगिक परिवर्तन हुन्छ।  विश्वव्यापीकरणका सबै आयामहरू प्रतिकूल छन् किनकी यसले पैसाको लागि प्राकृतिक सम्पत्तिको दोहन गर्दै बातावरणलाई नराम्रोगरी असर गर्छ। बालिनालिको लागि चाहिने  करिब २ अर्ब हेक्टर जमिन र वन क्षेत्र विगत पचास वर्षमा  नष्ट  भएको छ। मरुभुमिकरणले गर्दा संसारमा आर्थिक अस्थिरता र राजनीतिक अस्थिरता पनि निम्त्याइरहेको छ।  प्रकृतिलाई मानिसको अस्तित्व चाहिँदैन। तर  मानिसले प्रकृतिसँग मेलमिलापमा बाँच्न सिक्नुपर्छ । यसको लागि  वातावरण शिक्षा नै  प्रमुख हो। यस्तो उपायले विश्वव्यापी वातावरणीय समस्याबाट बच्न सकिन्छ। यसको सही व्यवस्थापनाको लागि स्थानिय तथा प्रादेशिक सरकारको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। चुनावी घोशणापत्रमा यसको पहिचान हुनु अवान्छनिय हुन जान्छ।

यस बिन्दुमा मिडियाको शक्तिलाई कम आँकलन गर्नु हुँदैन। सूचना प्रवाहमा मिडियाको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ वातावरणीय समस्याहरूको बारेमा।  स्थानीय वातावरणीय समस्याहरू स्थानीय टेलिभिजनद्वारा सम्बोधन गर्न सकिन्छ। यसरी वातावरणीय समस्याहरूमा मानिसहरूको ध्यान आकर्षित गर्न सकिन्छ।

(लेखक शिक्षाविद् एवम् वीरगञ्जस्थित ज्ञानदा एकेडेमीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन् ।)