अयोध्या मन्दिरको इतिहास धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्व साथै  केहि वर्षदेखि विवाद  र चर्चाको केन्द्रमा रहेको  थियो  । अयोध्या विवाद मुख्यतया त्यो स्थानको चार पार्श्विक संरचनामा (जसलाई बाबरी मस्जिद भनिन्छ) सम्बन्धित हो र यहाँ  भगवान रामको जन्म भएको ठानीन्छ ।  यहाँ अयोध्या मन्दिरको इतिहासको संक्षेपमा जानकारी :
 
१. भगवान रामको जन्मस्थान : 

अयोध्या मन्दिरको मुख्य केन्द्र भगवान रामको जन्मस्थानको रूपमा परिचित छ। रामायण जुना  एक प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ हो र   कुनै समयमा भगवान रामको जन्म अयोध्यामा भएको प्रसँग हामीले वर्षौदेखी सुन्दै आएका छौ  । त्यस स्थानमा भर्खरै  उनको प्राण प्रतिष्ठा गरियो । 

२. बाबरी मस्जिद :

सन् १५२८ मा, मुघल सम्राट बाबरले अयोध्यामा एक मस्जिद बनाउन लगाए  जसलाई बाबरी मस्जिद भनियो  । यो मस्जिदको निर्माणले वर्षौदेखी  विवाद उत्पन्न गरेको थियो  किनकि यो भगवान रामको जन्मस्थानमा बनाइएको थियो जसले गर्दा हिन्दू आस्थामाथी आघात गरेको ठानिन्छ । 

३. अयोध्या विवाद :

बाबरी मस्जिदको निर्माणपछी त्यहा वारम्बार विवाद हुँदै आएको थियो । १९९२ मा एक विवादात्मक समुहले मस्जिदलाई तोडफोड गरेपछी ठुलो आन्तरिक र अन्तरराष्ट्रिय विवाद उत्पन्न गरेको थियो र त्यस विवाद पछी धेरैले आफ्नो ज्यान पनि गुमाएका थिए ।  त्यसपछि, अयोध्यामा राम मन्दिर निर्माणको लागि आन्दोलन र न्यायिक प्रक्रियाहरू जारी रहेका थिए । 

४.  राम मन्दिरको निर्माण :

२०१९ मा, सुप्रीम कोर्टले अयोध्यामा राम मन्दिर निर्माणलाई अनुमति दिएको थियो। त्यसपछि, भगवान रामका भक्तहरूले धार्मिक रूपमा मन्दिरको शिलान्यासमा सहभागी हुँदै निर्माण कार्य सुरु गरे । 

५. मन्दिरको भव्य निर्माण :

अयोध्या मन्दिरको निर्माण एक भव्य परियोजना हो, जुन विभिन्न प्रदेशहरू, समूहहरू, र व्यक्तिहरूको समर्थनमा गरिएको हो । मन्दिरको निर्माण राष्ट्रिय एकता र धार्मिक समर्थनको प्रतीकको रुपमा लिईएको छ । यद्दपी केही विरोधका आवाजहरु नसुनिएका होइनन ।

अयोध्या मन्दिरको ईतिहास एउटा धार्मिक विश्वास, ऐतिहासिक घटना र कानुनी उतार चडावबाट गुज्रिदै अहिले यसको निर्माण सम्पन्न भएको छ ।  राम मन्दिरको निर्माण अयोध्या विवादको समाधानको लागि कोसेढुङगाको काम गरेको छ भन्दा फरक नपर्ला । 

मोदी सरकारको आगमनले यस मुद्दालाई महत्वपूर्ण स्थान दियो मुख्य गरी २०१९ को सर्वोच्च अदालतको  निर्णयपछी । एकातिर सर्वोच्च अदालतको निर्णय अर्को तिर मोदी सरकारको गठनले यस मुद्दालाई निस्कर्षमा पुर्याउन उल्लेखनिय भूमिका खेलो । 

६. ट्रस्ट को  गठन :

२०१९ नोवेम्बर मा अदालतनिर्णय पछी मोदी सरकारले २०२० मा " श्रीराम जन्मभुमी तिर्थ क्षेत्र ट्रस्ट" को गर्यो । त्यसै गरी ५ अगस्त २०२० मा राम मन्दिर निर्माण जग वसाल्दै भुमी पूजन समारोहको आयोजना गरियो जसमा मोदी आँफै उपस्थित भए । 

भुमी पूजन गर्ने समयमा राम मन्दिरको लागि मुल स्थापना पत्थरको जग हाल्ने काम गरियो । यसलाई एक एेतिहासिक क्षणको रुपमा लीईयो । 

सरकारले यसको निर्माणको लागि युद्धस्तरमा काम सुरु गर्यो । सरकारले वित्त्तिय सहायता प्रदान गर्यो र सबै देश वासिलाई यस पुण्य कार्यमा लाग्न प्रोत्साहन गर्यो.  अयोध्या मन्दिरको निर्माणले भारतीय समाजमा आमुल  परिवर्तन ल्याउँने कुरामा दुइमत छैन ,  र धार्मिक एवं सांस्कृतिक परम्परालाई दरिलो बनाउन ठुलो मद्दत्त गर्ने छ भन्ने विश्वास गरिएको छ । यस घटनाक्रमले  राष्ट्रीय एकता र सामूहिक भावनामा समृद्धि ल्याउँदै भक्ति र  आस्था  प्रति ठुलो टेवा पुग्नुको साथै भाईचाराको भावनालाई अझै मजबुत बनाउन्दै लग्ने छ ।

आशा गरिएको छ कि यस निर्माण कार्यले भारतीय इतिहास र सान्स्कृतिक धरोहरकोलागी एक नयाँ युगको शुरुवात भएको विश्वास गरिन्छ । 

यस नयाँ मन्दिरले अयोध्या नगरको मात्र नभएर सार भारतीय देशवासिको साथै नेपालक जनतामा पनि एउटा नयाँ रक्त संचार भएको छ र एक प्राचीन धार्मिक एवं सांस्कृतिक स्थलको पुनर्निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यो समर्थन, आदर्श, और एकताको अभिव्यक्ति हो र यसले  भक्ति र आस्थामा वृद्धि गराएको छ । 

समृद्धि, सामूहिकता, और सांस्कृतिक समृद्धिका प्रति यो मन्दिर एक प्रेरणास्त्रोत बनेको छ र यसले धार्मिकता, श्रद्धा, र समर्पणको भावना बढाउँछ। यो मन्दिर निर्माण समर्थनमा सहयोग गर्ने मानिसहरु भगवान रामको जन्मस्थानमा मन्दिर बनाएर एक नयाँ युगको शुभारंभ गरेका छन् । 

राम मन्दिरको निर्माण सम्पन्नताले नेपाल ले पनि यसबाट धेरै फाईदा लिन सक्छ जस्तै: धार्मिक पर्यटनमा व्रिद्धी , दुबै देशले टुरिज्म प्याकेज बनाएर दुबइ देशका नागरिकलाई पर्यटनको लागि आकर्षण गर्दै देशको आर्थिक व्रिद्धीमा ठुलो भूमिका खेल्न सक्छ । अयोध्यामा राम मन्दिर छ भने जनकपुरमा जानकी मन्दिर छ । यसको महत्वलाई बुझाईरहनु नपर्ला । यसले व्यापारको ठुलो अवसर दुबै  देशलाई दिन सक्छ ।  

भगवान रामको पौराणिक जन्मस्थल अयोध्यामा भएको मन्दिरको अभिषेक समारोहले विश्वव्यापी रूपमा हिन्दू एकता र गर्वको भावनाको अभूतपूर्व मात्रा कमाउन सफल भएको छ भन्दा फरक नपर्ला । 

राम मन्दिरको निर्माणको पूर्णताले सदियौदेखिको विवादलाई पूर्णविराम लगाउदै सामाजिक , धार्मिक र राष्ट्रिय महत्वलाई अझ बढाएको छ यसले समाजलाई फेरी जोडन एउटा विम्वको काम गर्ने छ र भारतलाई सम्रिद्धिको दिशामा अग्रसर गराउने छ र समाजलाई एक साकारात्मक दिशामा डोर्याउने छ । 

(राजेन्द्र प्रसाद कोइराला (पीएचडी) वीरगञ्जस्थित ज्ञानदा एकेडमी स्कूलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एवम् शिक्षाविद् हुनुहुन्छ ।)