माघे संक्रान्ति पर्व, जसलाई मकर संक्रान्ति पनि भनिन्छ, नेपालको एक लोकप्रिय चाड हो। यो देशका जनताले मन खोलेर मनाउँछन् । त्यसैले यस अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिइएको छ । यो माघ १ गते (नेपाली तिथि) मा पर्छ । मानिसहरु यस दिनलाई मौसमको संक्रमणकाल र गर्मीलाई स्वागत गर्ने दिन मान्छन्। माघे संक्रान्ति पर्व प्रकाशको दूत-सूर्यलाई समर्पित पर्व हो। यसलाई शक्ति र बुद्धिको प्रतीक पनि भनिन्छ। नेपालमा माघे संक्रान्तिको समयमा धेरैजसो घरमा देख्न पाइने चाकु, तिल्को लड्डु, तरुल र घिउ खाने गर्छन् । 

यस दिन मानिसहरू नदीमा नुहाउन पनि जान्छन् । देवघाट, दोलालघाट, बराहा क्षेत्र, रिडी ९कालीगण्डकी नदी०, त्रिवेणीघाटमा रहेको साचीतीर्थलगायतका नदीहरू आध्यात्मिक उद्देश्यले नुहाउनका लागि प्रसिद्ध छन्। भारतबाट धेरै भक्तजनहरू यहाँ पवित्र स्नान गर्न आउँछन् । तराईका बासिन्दाहरूले यसलाई तराई क्षेत्रका समुदायहरूमाझ अत्यधिक लोकप्रिय भएकाले यसलाई धुमधामसँग  मनाउने गर्छन्  । यो पर्व कतिपय समुदायको  रोपाइ पछीको  उत्सव पनि हो।अझ भनौ गणतन्त्रको आगमनसङै देशमा सबै किसिमका चाडपर्वहरुलाई उत्तिकै महत्वोको साथ मनाउन थालिएको छ। सयौ थुङगा फुलका हामी एउटै माला ....... त्यसैको जगमा रहेर व्याकुल माइलाले रच्नु भएको  राष्ट्रिय गीत हो ।  

माघे संक्रान्ति पर्वलाई हिउँद संक्रान्तिको अन्त्यको रूपमा पनि मनाइन्छ। जाडोको चिसो बढेपछि माघे संक्रान्तिपछि मौसम न्यानो हुन थाल्छ । यो विक्रम संवत्को दशौं महिनाको प्रारम्भिक दिन हो। नेपाल र भारतमा हिन्दूहरूले व्यापक रूपमा मनाउने, माघे संक्रान्ति पर्व ठूलो धार्मिक महत्वको साथ सबैभन्दा लोकप्रिय चाडहरू मध्ये एक हो। यो जीवन्त पर्व मनाउन नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रहरूमा धेरै कार्यक्रमहरू र भोजहरू आयोजना गरिन्छ । 

थारु समुदायको माघी पर्व :

माघे संक्रान्तिलाई माघी पनि भनिन्छ । माघी नेपाली थारु समुदायको नयाँ वर्ष हो । यसलाई नेपालको राष्ट्रिय चाड पनि घोषणा गरिएको छ  । थारु समुदायले यसलाई आफ्नो परिवारसँग मिलेर मनाउने,नया कपडा लगाएर र  नाचगान गरेर र स्वादिष्ट भोज मनाउने गर्छन् । 

परम्परागत रूपमा, थारुहरूले माघीमा पूरै वर्षको लागि योजना बनाउँछन्। परिवारको प्रत्येक सदस्यलाई जिम्मेवारी दिइएको छ। परिवारको कुनै सदस्यले गल्ती गरेमा यस दिन मुद्दाको चर्चा हुन्छ। र, कसैको कार्यसम्पादनबाट कोही सन्तुष्ट नभए पनि एक वर्षसम्म आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ । त्यसैगरी मगर समुदायले पनि यसलाई नयाँ वर्षको सुरुवातको रुपमा मनाउने गर्दछन् । 

काठमाडौंको टुँडिखेल भ्रमण :

मानिसहरूले विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम र भोजहरू आयोजना गर्छन् ।

सडकमा स्थानीय खानाहरुको प्रदर्शनी र गुड़, घिउ, आलु, कासवा आदि खाने ।

नुवाकोट जानुहोस् तारुका गाउँमा गोरु लडाइको अन्वेषण गर्न ।

नया मान्छेलाई भेट्ने ।

धार्मिक महत्वका नदीहरू ९जस्तै त्रिवेणी, बागमती, महाकाली आदि० भ्रमण गर्ने चलन छ ।

देवघाट, चितवनमा पवित्र स्नान गर्ने रितिरिवाज छ  र थारु समुदायले स्थानीय भोजहरूमा हर्सोल्लासका साथ भाग लिने गर्छन् । 

नुवाकोटको तारुका गाउँमा गोरुको लडाइ !

प्रत्येक वर्ष माघे संक्रान्तिको अवसरमा नुवाकोटको तारुका गाउँले गोरुको लडाइँ आयोजना गर्ने गरेको छ । आजको दिन मर्ने व्यक्तिले बिना पीडा सीधै स्वर्ग जाने र पुनर्जन्म पाउने सुन्दा पनि अचम्म लाग्ने जनविश्वास रहेको छ । 

यस पर्वमा स्थानीय बासिन्दाको भीडमा माघे संक्रान्तिको महान् पर्व मनाइन्छ । नुवाकोटको तारुका गाउँमा सहभागी गोरुहरूलाई  लडाइँ अघि राम्रोसँग तयार गरिन्छ  र ठूलो भीडले वार्षिक साँढेको लडाइँ उत्साहपुर्वक अवलोकन गर्ने गर्छन्। यो बुलफाइटिंग उत्सव १८ औं शताब्दीको अन्तमा देखा परेको मानिन्छ। यो २ शताब्दी भन्दा लामो साँढेको लडाई को अभ्यास अत्यधिक प्रशंसनीय छ किनभने यो उत्सव वार्षिक पशु खेलको रूपमा मनाइन्छ । यो गोरुहरुको लडाईं गराउने उत्सवलाई हामीले अन्तरराष्ट्रियकरण सकेमा कत्ती राम्रो हुने थियो होला १ नेपालमा माघे संक्रान्ति नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पनि  धमाकेदार रूपमा मनाइन्छ । 

नेपाल जीवनमा एकपटक घुम्नैपर्ने देशमध्ये एक हो । प्रकृतिको रसस्वादन गर्ने अनुपमा स्थान हो नेपाल।  यहाँ  धेरै ठाउँहरू, साइटहरू र गतिविधिहरू छन् जुन धेरै आकर्षक, प्राचीन, ऐतिहासिक र साहसिक छन्स कोहिपनी यसबाट मन्त्रमुग्ध  नरहिरहन सक्दैन  । हामी विभिन्न संस्कृति, सम्पदा र सामाजिक सद्भावहरू फेला पार्न सक्छौं जुन संसारभर प्रसिद्ध छ। देश नेपाल तर्फ मानिसहरूलाई आकर्षित गर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा। नेपालका मानिसहरू सबैभन्दा वफादार र सहयोगी पाइन्छन् । उनीहरुमा आतिथ्यताको भावना हुन्छ । विभिन्न जातका मानिसहरु भए पनि सहयोग गर्नबाट हात छाड्दैनन् । 

नेपालमा माघे  सक्रान्तिका  भोजहरु :

कालो चना र मसलासहितको चामलले बनेको खिचडी माघे संक्रान्तिको प्रमुख परिकार हो । विवाहित छोरीहरूलाई आमाबाबुले आमन्त्रित गरेर परिवारको कल्याणको लागि भोजको आयोजना गरिन्छ। ब्राह्मण र क्षेत्री परिवारमा छोरीको ठूलो महत्व हुन्छ । कतिपयले माघ महिनाभर मासु खाँदैनन् । तर शाकाहारी भोजहरू इन्डो आर्यन समुदायहरूमा लोकप्रिय छन्। 

नेवार समुदायले यो पर्वलाई घ्यो चाकु र  सन्ल्हु नामले मनाउने गर्छन् । नेवार समुदायमा यो पर्व परिवारमा दिवंगत आत्माको सम्झना र आफ्ना प्रियजनसँग समय खर्चिने  रूपमा मनाउने गर्छन्। माघे संक्रान्ति पर्वलाई कहिलेकाहीँ उत्तरायण पनि भनिन्छ। यस समयमा सूर्यको गति उत्तरी भाग तर्फ सुरु हुन्छ। त्यसैले उत्तरायणको नामले पनि प्रचलित छ । नेपालका केही भागमा माघे संक्रान्तिलाई मकर संक्रान्तिको नामले पनि प्रचलित छ। मकर वा मकर एक राशि हो। सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने विश्वास गरिन्छ जसले जाडोको अन्त्य र तापमानमा केही वृद्धिसँगै लामो दिनको सुरुवात गर्दछ। 

संक्रान्ति, धार्मिक महाकाव्य अनुसार, एक देवता हो। संक्रान्तिमा शङ्करासुर नामक राक्षसलाई मारेको किंवदन्ती छ, त्यसैले मकर संक्रान्तिको भोलिपल्टलाई करिदिन वा किंक्रांत भनिन्छ । देवीले दुष्ट किंकरासुरको वध गरेको दिन मानिन्छ । यो दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गर्ने पर्व पनि हो र यस दिन मानिसहरूले आफ्ना नयाँ योजनाहरुको  सन्कल्प र दानवरुपी वानिहरु छाडने सन्कल्प गर्छन् । 

पर्सा जिल्लाको कुरा गर्ने हो भने यसपाली २६४८औ माघी थारु समुदायको नयाँ वर्ष पर्सा जिल्लाको पाच ठाउमा धुमधाम सँग मनाउने तयारी भईरहेको छ । विरगन्ज को आदर्शनगर स्थित मैदानमा मनाउने जानकारी मुल माघी समारोहका प्रणेता शेखर चौधरीले दिनु भयो । घण्टाघरबाट झान्की सहित रयाली निकाल्ने र रक्तदानको कार्यक्रम आयोजना गर्ने निधो गरिएको छ । त्यसैगरी पटेर्वासुगौली, जिराभवानी, पर्सागढी नगरपालिकाको बढनियार, सखुवापर्सौनी आदी ठाउँहरुमा मनाउने भव्य तयारी भईरहेको छ।  

(राजेन्द्र प्रसाद कोइराला (पीएचडी) वीरगञ्जस्थित ज्ञानदा एकेडमी स्कूलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत एवम् शिक्षाविद् हुनुहुन्छ ।)