आधुनिक युगमा स्मार्टफोन हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग बनेको छ। सूचना, मनोरञ्जन र सामाजिक सम्बन्धको सहज पहुँचले गर्दा यो पुस्तालाई 'डिजिटल नेटिभ्स' पनि भनिन्छ। तर, यही सहजताले गर्दा Gen Z (सन् १९९७ देखि २०१२ को बीचमा जन्मेका युवाहरू) मा मोबाइल फोनको अत्यधिक प्रयोग र त्यसबाट उत्पन्न हुने लत एउटा गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। यो समस्याले उनीहरूको मानसिक, शारीरिक र सामाजिक विकासमा नकारात्मक असर पारिरहेको छ।

मोबाइल फोनको लत के हो?

मोबाइल फोनको लत (Nomophobia वा Problematic Smartphone Use) भन्नाले मोबाइल फोन प्रयोग गर्ने तीव्र चाहना र नियन्त्रण गर्न नसक्ने अवस्थालाई बुझिन्छ। जब मोबाइल फोनको प्रयोगले व्यक्तिको दैनिक जीवनका गतिविधिहरू, सम्बन्धहरू, स्वास्थ्य र पढाइमा नकारात्मक प्रभाव पार्न थाल्छ, तब यसलाई लत मानिन्छ। यसका लक्षणहरूमा बारम्बार फोन हेर्नु, फोन नहुँदा बेचैनी महसुस गर्नु, सुत्ने बेलामा पनि फोन चलाउनु, र फोनको प्रयोग कम गर्ने प्रयास गर्दा पनि सफल नहुनु आदि पर्छन्।

लतका कारणहरू र योगदान गर्ने कारकहरू :

Gen Z मा मोबाइल फोनको लतका धेरै कारणहरू छन् :
डोपामाइन र तत्काल सन्तुष्टि : सामाजिक सञ्जालमा लाइक, कमेन्ट वा नयाँ सूचना आउँदा मस्तिष्कमा डोपामाइन नामक रसायन निस्कन्छ, जसले खुसीको अनुभूति दिन्छ। यो तत्काल सन्तुष्टिको चाहनाले बारम्बार फोन हेर्न प्रेरित गर्छ।
सामाजिक दबाब र FOMO (Fear of Missing Out) : साथीभाइ के गर्दैछन् वा कुन ट्रेन्ड चलेको छ भन्ने कुरा थाहा पाउनका लागि पनि युवाहरू फोनमा बढी समय बिताउँछन्। सामाजिक रूपमा पछि परिने डरले उनीहरूलाई फोन छोड्न दिँदैन।
एक्लोपन र तनावबाट मुक्ति : केही युवाहरू एक्लोपन वा तनावबाट बच्नका लागि फोनलाई सहाराको रूपमा लिन्छन्। भर्चुअल संसारमा आफूलाई व्यस्त राखेर उनीहरू वास्तविक जीवनका समस्याहरूबाट भाग्न खोज्छन्।

एप डिजाइन र नोटिफिकेसन: मोबाइल एपहरू यसरी डिजाइन गरिएका हुन्छन् कि जसले प्रयोगकर्तालाई सकेसम्म धेरै समय फोनमा टिकाइराखोस्। निरन्तर आउने नोटिफिकेसनहरूले प्रयोगकर्ताको ध्यान भंग गरिरहन्छ।

Gen Z मा पर्ने नकारात्मक असरहरू :
मानसिक स्वास्थ्य : मोबाइल फोनको अत्यधिक प्रयोगले डिप्रेसन, चिन्ता, तनाव र आत्म-सम्मानमा कमी ल्याउन सक्छ। साइबरबुलिङ र सामाजिक सञ्जालमा अरूसँग आफ्नो तुलना गर्दा नकारात्मक भावनाहरू बढ्न सक्छन्।

शारीरिक स्वास्थ्य : आँखाको समस्या (डिजिटल आई स्ट्रेन), घाँटी र ढाडको दुखाइ, निद्राको कमी, र शारीरिक निष्क्रियताले गर्दा मोटोपना जस्ता समस्याहरू बढ्छन्।
सामाजिक सम्बन्ध : वास्तविक जीवनका सम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन्। परिवार र साथीभाइसँग प्रत्यक्ष कुराकानीको सट्टा भर्चुअल कुराकानीमा बढी समय बिताउँदा सामाजिक सीपहरू कमजोर हुन सक्छन्।
शैक्षिक प्रदर्शन : पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने, गृहकार्यमा ढिलाइ र शैक्षिक प्रदर्शनमा गिरावट आउन सक्छ।
उत्पादकत्वमा कमी: काम वा अध्ययनमा ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्दा समग्र उत्पादकत्वमा कमी आउँछ।
समाधान र रोकथामका उपायहरू:
सचेतना र शिक्षा: मोबाइल फोनको लतका नकारात्मक असरहरूबारे युवा, अभिभावक र शिक्षकहरूलाई सचेत गराउनुपर्छ। विद्यालयहरूमा यस विषयमा कार्यशाला र छलफलहरू आयोजना गर्न सकिन्छ।

समय व्यवस्थापन: फोन प्रयोगका लागि निश्चित समय सीमा तोक्ने र त्यसलाई पालना गर्ने। 'डिजिटल डिटक्स' (केही समयका लागि फोनबाट टाढा रहने) अभ्यास गर्ने। वैकल्पिक गतिविधिहरू : फोनको सट्टा अन्य रचनात्मक वा शारीरिक गतिविधिहरूमा संलग्न हुने। जस्तै: खेलकुद, किताब पढ्ने, चित्रकला, संगीत वा साथीभाइसँग प्रत्यक्ष भेटघाट। अभिभावकको भूमिका : अभिभावकले आफैं उदाहरणीय बनेर फोनको सन्तुलित प्रयोग गर्ने। बालबालिकालाई फोनको प्रयोगबारे नियम बनाउने र त्यसको पालना गराउने। प्रविधि कम्पनीहरूको जिम्मेवारी : एप डिजाइनर र प्रविधि कम्पनीहरूले प्रयोगकर्ताको स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर उत्पादनहरू डिजाइन गर्नुपर्छ। लत घटाउने फिचरहरू समावेश गर्न सकिन्छ। मानसिक स्वास्थ्य सहयोग : गम्भीर लत भएकाहरूलाई मनोविद् वा परामर्शदाताको सहयोग लिन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

Gen Z मा मोबाइल फोनको लत एक जटिल समस्या हो जसलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, शैक्षिक र सामाजिक स्तरबाट सम्बोधन गर्नुपर्छ। प्रविधिको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा त्याग्नु समाधान होइन, बरु यसको सन्तुलित र विवेकपूर्ण प्रयोग गर्नु आवश्यक छ। भविष्यको युवा पुस्तालाई स्वस्थ र उत्पादक जीवन जिउनका लागि मोबाइल फोनको सही प्रयोगबारे मार्गदर्शन गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो। यो चुनौतीलाई समयमै सम्बोधन गर्न सकेमा मात्र Gen Z को पूर्ण क्षमताको विकास गर्न सकिनेछ।

जादा जादै,नेपाल सरकारले सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगाउने कदमले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। यस्तो कार्यले नागरिकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सूचनाको हक हनन गर्छ, जसले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतालाई कमजोर बनाउँछ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको छवि मानवअधिकार हननकर्ताको रूपमा चित्रित हुन सक्छ, जसले विदेशी लगानी र पर्यटनमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। आर्थिक रूपमा, सामाजिक सञ्जालमा निर्भर व्यवसाय र सिर्जनाकर्ताहरूलाई ठूलो नोक्सानी हुनेछ, साथै डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासमा बाधा पुग्नेछ।