नेपाली समाजमा हरितालिका तीज एक महत्वपूर्ण चाड हो, जसलाई विशेष गरी हिन्दू महिलाहरूले मनाउने गर्दछन्। यो पर्व मूल रूपमा भगवान शिव र पार्वतीको आराधना, व्रत तथा नाचगानमार्फत महिलाहरूको सुख, समृद्धि र वैवाहिक जीवनको दीर्घायुका लागि मनाइन्छ। तर, समयको परिवर्तनसँगै तीजको परम्परागत स्वरूपमा विकृति भित्रिएको छ। आधुनिकता, व्यावसायीकरण र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले यो पर्वलाई भड्किलो र खर्चिलो बनाएको छ, जसले गर्दा यसको सांस्कृतिक महत्व घट्दै गएको छ। 

"वर्ष दिनको तीज आयो, चेलीलाई लिन आउनु है बाबा. .."
कुनै समय थियो जब तीजका यिनै मौलिक भाकाले नेपाली समाजको आकाश गुञ्जायमान हुन्थ्यो। चेलीबेटी माइतीघर आउने, आमा-दिदीबहिनीसँग दुःख-सुख साट्ने, दर खाने, निराहार व्रत बस्ने र शिवजीको पूजा गरेर पतिको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्ने पर्वको रूपमा तीज स्थापित थियो। यो पर्व केवल धार्मिक आस्थाको प्रतीक मात्र नभएर महिलाहरूलाई आफ्नो मनको बह पोख्ने, स्वतन्त्रतापूर्वक नाच्ने-गाउने र पारिवारिक स्नेह साट्ने एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक मञ्च पनि थियो। तर, समयको बहाबसँगै आज तीजको यो मौलिक र सांस्कृतिक मर्ममाथि आधुनिकता र बजारवादको कालो बादल मडारिन थालेको छ। आजको तीज पर्व नभएर एउटा भड्किलो 'फेसन शो' र खर्चिलो 'इभेन्ट' जस्तो बन्न पुगेको छ, जसले गर्दा यसको सांस्कृतिक सौन्दर्यमाथि गम्भीर प्रश्नहरू खडा भएका छन्।

तीजमा देखिएका प्रमुख विकृतिहरू

१. दरको नाममा महिना दिन लामो भोजभतेर :
परम्परागत रूपमा तीजको अघिल्लो दिन खाइने पौष्टिक र मीठो परिकारलाई 'दर' भनिन्थ्यो। यसको उद्देश्य भोलिपल्टको निराहार व्रतका लागि शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्नु थियो। तर, आज 'दर' को परिभाषा नै फेरिएको छ। तीज आउनुभन्दा एक महिना अगाडिदेखि नै विभिन्न संघसंस्था, कार्यालय, साथी-समूह र आफन्तहरूले 'दर खाने कार्यक्रम' का नाममा पार्टी प्यालेस र रेस्टुरेन्टमा भव्य भोज आयोजना गर्न थालेका छन्।

उदाहरण: काठमाडौंकी एक निजी कम्पनीमा काम गर्ने सरिता शर्मालाई गत वर्ष तीजको महिनाभरिमा १५ वटाभन्दा बढी 'दर पार्टी' को निम्तो आयो। हरेक पार्टीमा नयाँ पहिरन र उपहार लिएर जानुपर्ने दबाबले उनलाई आर्थिक र मानसिक तनाव दियो। दरको नाममा आयोजना गरिने यस्ता कार्यक्रममा मासु, मदिरा जस्ता परिकारहरू सामान्य बन्दै गएका छन्, जसले तीजको सात्विक पक्षलाई नै उपहास गरिरहेको छ।

२. पहिरन र गहनाको भड्किलो प्रतिस्पर्धा:
तीजको सांस्कृतिक पहिचान रातो साडी, चुरा, पोते र सामान्य गरगहनामा थियो। तर, आज यो पर्व महिलाहरूबीच महँगा साडी र गहना प्रदर्शन गर्ने होडबाजीमा परिणत भएको छ। कसले कति महँगो 'डिजाइनर' साडी लगायो, कति तोला सुन प्रदर्शन गर्यो भन्ने कुरा प्रतिष्ठाको विषय बन्न थालेको छ।

उदाहरण: सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, इन्स्टाग्राम) तीजका तस्बिरले भरिन्छन्, जहाँ महिलाहरू आफ्नो पहिरन र गहनाको खुलेर प्रदर्शन गर्छन्। यसले गर्दा सामान्य आर्थिक अवस्था भएका महिलाहरूमाथि अनावश्यक सामाजिक दबाब सिर्जना हुन्छ। उनीहरू ऋण काढेरै भए पनि समाजमा आफ्नो 'नाक' जोगाउन महँगा कपडा र गहना किन्न बाध्य हुन्छन्। यो देखासिकीले पारिवारिक कलहसमेत निम्त्याएको छ।

३. मौलिक गीत-संगीतको अवमूल्यन:
तीजका गीतहरू महिलाका सुख-दुःख, वेदना, घरेलु हिंसा, र सामाजिक व्यंग्य पोख्ने सशक्त माध्यम थिए। मौलिक भाका र शब्दहरूमा गाइने ती गीतले समाजको यथार्थ चित्रण गर्थे। तर, आज व्यावसायिक गायक-गायिकाहरूले तीजलाई कमाउने भाँडो बनाएका छन्। तीजका नाममा छाडा, द्विअर्थी र मौलिकता हराएका गीतहरू बजारमा छ्याप्छ्याप्ती पाइन्छन्।

उदाहरण: पार्टी प्यालेसमा आयोजना हुने तीज कार्यक्रममा मौलिक तीज गीतको सट्टा कर्कश ध्वनिमा बज्ने DJ संगीतमा अपाच्य शब्द भएका गीतहरूमा महिलाहरूलाई नचाएको देखिन्छ। यसले तीजको मौलिक लय र भाकालाई विस्थापित गर्दैछ र नयाँ पुस्तालाई तीजको वास्तविक संगीतबाट टाढा लैजाँदैछ।

४. व्रत र आस्थामा व्यापारीकरण :
तीजको मुख्य पक्ष भनेको व्रत र त्यससँग जोडिएको धार्मिक आस्था हो। तर, आज व्रतको महत्वलाई गौण बनाइएको छ। कतिपय महिलाहरू भोक सहन नसक्ने भन्दै फलफूल र जुस खाएर 'आधुनिक व्रत' बस्छन् भने कतिपयले यसलाई केवल एक दिनको 'डाइटिंग' का रूपमा मात्र लिन्छन्। यस पर्वको धार्मिक र आध्यात्मिक पक्ष कमजोर बन्दै गएको छ।

उदाहरण: बजारमा "तीज अफर", "तीज मेला", "तीज विशेष छुट" जस्ता व्यापारिक नाराले तीजलाई पूर्ण रूपमा उपभोक्तावादी पर्वमा रूपान्तरण गरिदिएको छ। कपडा पसलदेखि ब्युटी पार्लरसम्म, सबैले तीजलाई आफ्नो व्यापार बढाउने अवसरका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्, जसले गर्दा पर्वको मर्मभन्दा बाहिरी आवरण महत्वपूर्ण बन्न पुगेको छ।  

तीजमा देखिएका यी विकृतिहरू रातारात उत्पन्न भएका होइनन्। यसका पछाडि केही प्रमुख सामाजिक-आर्थिक कारणहरू छन्:

बजारवाद र उपभोक्तावादी संस्कृति: भूमण्डलीकरणले भित्र्याएको उपभोक्तावादी संस्कृतिले चाडपर्वलाई व्यापार गर्ने अवसरको रूपमा हेर्छ। "तीज अफर," "मेगा सेल," "विशेष छुट" जस्ता विज्ञापनले मानिसलाई अनावश्यक खर्च गर्न उत्प्रेरित गर्छ। [३]

सामाजिक सञ्जालको प्रभाव: फेसबुक, इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरूले मानिसलाई आफ्नो जीवनशैली प्रदर्शन गर्न उक्साउँछ। अरूको भड्किलो जीवनशैली देखेर देखासिकी गर्ने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढेको छ।

शहरीकरण र बदलिँदो जीवनशैली: गाउँबाट शहर बसाइँ सर्ने क्रम बढेसँगै संयुक्त परिवार टुक्रिएका छन्। पारिवारिक जमघटको ठाउँ रेस्टुरेन्ट र पार्टी प्यालेसले लिएको छ, जसले पर्वलाई औपचारिक र खर्चिलो बनाएको छ।

सांस्कृतिक चेतनाको कमी: नयाँ पुस्तालाई तीजको मौलिक महत्त्व, गीत-संगीत र परम्पराको बारेमा जानकारी नहुँदा उनीहरू बजारले जे पस्किन्छ, त्यसैलाई नै वास्तविक संस्कृति मान्न बाध्य छन्।

निष्कर्ष र अबको बाटो
तीजमा आएका यी विकृतिहरूले यसको सांस्कृतिक र सामाजिक महत्वलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। पर्व मनाउनु, रमाइलो गर्नु र समयअनुसार परिमार्जित हुनु स्वाभाविक हो, तर मौलिकता र मर्मलाई नै तिलाञ्जली दिनु दुर्भाग्यपूर्ण हो।

अबको आवश्यकता भनेको तीजलाई यसको वास्तविक स्वरूपमा फर्काउनु हो। यसका लागि:

सरलता अपनाउने: भड्किलो र खर्चिलो पाराले नभई आफ्नो गच्छेअनुसार सरल तरिकाले तीज मनाउने बानी बसाल्नुपर्छ।

मौलिकताको संरक्षण: मौलिक गीत-संगीतलाई प्रवर्द्धन गर्ने र नयाँ पुस्तालाई यसको महत्व बुझाउनुपर्छ।

देखासिकीको अन्त्य: सामाजिक सञ्जालमा देखिने आडम्बरको पछि नलागी पर्वको वास्तविक उद्देश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ।

पारिवारिक जमघटमा जोड: पार्टी प्यालेसको भिडभन्दा माइतीघर वा आफ्नै घरमा परिवारसँग बसेर तीज मनाउँदा यसको आत्मीयता जीवन्त रहन्छ।

अन्त्यमा, तीजलाई प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनको पर्व होइन, प्रेम, सद्भाव र आत्मीयताको पर्व बनाउनु आजको अपरिहार्यता हो। हामी सबै मिलेर यसको सांस्कृतिक धरोहरलाई जोगाउन सक्यौं भने मात्र तीजको सार्थकता रहिरहनेछ, नत्र यो केवल एउटा महँगो र अर्थहीन उत्सवमा सीमित हुनेछ। 

यसको सांस्कृतिक धरोहरलाई जोगाउन अब ढिला गर्नु हुँदैन। यसका लागि निम्न कदमहरू चाल्न सकिन्छ :

सचेतना र शिक्षा: विद्यालय तहदेखि नै हाम्रा चाडपर्वको मौलिक महत्त्वबारे पठनपाठन गराउनुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले भड्किलोपनलाई निरुत्साहित गर्दै मौलिकताको प्रवर्द्धन गर्ने खालका सामग्री प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

सरलतालाई प्रोत्साहन: व्यक्ति र परिवारबाटै तीजलाई सरल र मितव्ययी ढंगले मनाउने सुरुवात गर्नुपर्छ। दर कार्यक्रमलाई पारिवारिक जमघटमा सीमित राख्ने र पहिरनमा सादगी अपनाउने बानी बसाल्नुपर्छ।

मौलिकताको सम्मान: मौलिक तीज गीत गाउने कलाकारहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने र द्विअर्थी तथा छाडा गीतहरूलाई सामाजिक रूपमा बहिष्कार गर्नुपर्छ।

राज्यको भूमिका: सरकारको संस्कृति मन्त्रालयले चाडपर्वमा देखिने विकृतिलाई नियन्त्रण गर्न र मौलिक संस्कृतिको संरक्षण गर्न नीतिगत पहल गर्न सक्छ।

तीजलाई खर्चिलो ‘इभेन्ट’ होइन, भावना र सम्बन्धको पर्व बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। जबसम्म हामी यसको मर्मलाई आत्मसात् गर्दैनौं, तबसम्म तीजको रातो रंग केवल पहिरनमा सीमित हुनेछ, मन र सम्बन्धमा होइन।