"आयुर्द्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवताम् कीर्तिश्च नारायणे॥

नेपाली समाजमा दशैँको स्थान अतुलनीय छ। यो केवल एक चाडपर्व मात्र नभई, नेपालीहरूको सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक संरचना र पारिवारिक सम्बन्धको केन्द्रबिन्दु हो। शरद ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिको अनुपम सौन्दर्य र उल्लासको वातावरणमा मनाइने यो पर्व शक्ति, विजय र नवजीवनको प्रतीक मानिन्छ। विशेषगरी देवी दुर्गा भवानीको नवदुर्गा स्वरूपको पूजा आराधना गरी असत्यमाथि सत्यको विजय र अन्यायमाथि न्यायको स्थापनाको खुसियालीमा दशैँ मनाइन्छ। घटस्थापनादेखि पूर्णिमासम्म १५ दिनसम्म विभिन्न विधि र परम्पराका साथ मनाइने यो पर्वले वर्षभरिको थकान, दुःख र निराशालाई बिर्सेर एकपटक भए पनि खुसी र उत्साहका साथ जीवन जिउने प्रेरणा दिन्छ।

दशैँको मौलिक सार र परम्परा

दशैँको मौलिक सार यसका धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक आयामहरूमा निहित छ। धार्मिक रूपमा यो पर्व देवी महिषासुरमर्दिनीले दानव महिषासुरको वध गरी संसारलाई अत्याचारबाट मुक्त गरेको पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। यसले आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको सन्देश दिन्छ। नवदुर्गाका नौ रूपको पूजा आराधना, जमरा राख्ने, नवरङका टीका थाप्ने, कलश स्थापना गर्ने र बलिको प्रचलनले यसको आध्यात्मिक महत्त्वलाई दर्शाउँछ।

सामाजिक रूपमा, दशैँ पारिवारिक पुनर्मिलनको अनुपम अवसर हो। टाढाटाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भई मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्छन्। यसले पुस्तान्तरणको परम्परालाई जीवन्त राख्छ र पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। गाउँघरमा पिङ खेल्ने, चंगा उडाउने, देउसीभैलो खेल्नेजस्ता परम्पराहरूले सामुदायिक भावना र आपसी सद्भावलाई बढावा दिन्छन्। अर्थशास्त्री तथा समाजशास्त्री डा. चैतन्य मिश्र ले नेपाली समाजमा दशैँले पुर्याएको सामाजिक र सांस्कृतिक एकीकरणको भूमिकालाई पटकपटक व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार, दशैँले समाजमा छरिएका विभिन्न वर्ग र समुदायलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने काम गर्छ।

सांस्कृतिक रूपमा, दशैँले नेपाली लोकसंस्कृतिलाई झल्काउँछ। विभिन्न जातजाति र समुदायका आआफ्नै विशिष्ट दशैँ मनाउने शैलीहरू छन्, जसले नेपालको बहुसांस्कृतिक विविधतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। मिठा परिकारहरू पकाउने, नयाँ लुगा लगाउने, नाचगान गर्ने र हर्षोल्लासका साथ पर्व मनाउने चलनले नेपालीको सामूहिक उत्सवको भावनालाई अभिव्यक्त गर्छ।

नव-उदारीकरण र पुँजीवादको प्रभाव: मौलिकतामाथि संकट

विगत केही दशकयता विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको नव-उदारीकरण र अत्यधिक पुँजीवादको प्रभावले नेपाली समाजका हरेक आयाममा परिवर्तन ल्याएको छ। यसबाट दशैँजस्तो मौलिक पर्व पनि अछुतो रहन सकेको छैन। विद्वान्हरूका अनुसार, यी दुई आर्थिक तथा सामाजिक प्रणालीले दशैँको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यमान्यतामा गहिरो असर पारेका छन् र यसलाई क्रमशः विकृत गर्दै लगेका छन्।

१. उपभोक्तावादी संस्कृति र प्रदर्शनवाद : नव-उदारीकरणले खुला बजार अर्थतन्त्रलाई प्रोत्साहन गर्छ, जसले गर्दा उपभोक्तावादी संस्कृति (Consumerism) फस्टाउँछ। दशैँको अवसरमा सञ्चार माध्यम र विज्ञापन उद्योगले उपभोक्ताहरूलाई नयाँ लुगा, महँगा विद्युतीय उपकरण, सवारी साधन र अन्य विलासी वस्तुहरू खरिद गर्न प्रेरित गर्छन्। 'दशैँ अफर', 'दशैँ धमाका' जस्ता विज्ञापनहरूले मानिसहरूलाई अनावश्यक रूपमा खर्च गर्न उक्साउँछन्। समाजशास्त्री डा. डिल्लीराम दाहाल ले आफ्नो अध्ययनमा दशैँमा बढेको 'देखासिकी' र 'प्रदर्शनवाद' को प्रवृत्तिलाई औंल्याएका छन्। उनका अनुसार, "पहिले दशैँमा आवश्यकता पूर्तिका लागि खर्च गरिन्थ्यो भने, अहिले समाजमा आफ्नो हैसियत देखाउनका लागि खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले गर्दा पर्वको सात्विकता हराएको छ।"

अत्यधिक पुँजीवादले नाफालाई सर्वोपरी मान्ने भएकाले दशैँलाई धार्मिक पर्वभन्दा पनि व्यापारिक अवसरको रूपमा हेरिन्छ। व्यापारीहरूले दशैँलाई आफ्नो उत्पादन बेच्ने र नाफा कमाउने सुनौलो मौकाको रूपमा लिन्छन्। यसले गर्दा दशैँको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व गौण बन्न पुग्छ, र यसलाई 'खर्च गर्ने चाड' को रूपमा मात्र बुझिन थालिएको छ।

२. ग्रामीण अर्थतन्त्रमा असर र परनिर्भरता : पहिले दशैँमा गाउँघरमा नै उत्पादन भएका सामग्रीहरू प्रयोग गरिन्थ्यो। खसीबोका, कुखुरा, धान, चामल, तरकारीलगायतका कृषि उत्पादनले दशैँको भान्सालाई समृद्ध बनाउँथ्यो। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई टेवा पुऱ्याउँथ्यो र ग्रामीण जीविकोपार्जनमा मद्दत गर्थ्यो। तर, नव-उदारीकरण र खुला सीमाका कारण आयातित वस्तुहरूको बिगबिगी बढेको छ। चिनियाँ कपडा, भारतीय मिठाई, विदेशी मदिरा र अन्य तयारी खानेकुराले स्थानीय उत्पादनलाई विस्थापित गरेका छन्।

अर्थशास्त्री डा. विश्वम्भर प्याकुऱ्याल ले यस विषयमा गहिरो चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। उनी भन्छन्, "दशैँको समयमा अर्बौं रुपैयाँ बाहिरिन्छ, जुन स्थानीय उत्पादनमा खर्च हुनुपर्ने हो। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई परनिर्भर बनाउँछ।" ग्रामीण क्षेत्रका किसानहरूले आफ्ना उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने र बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्ने भएकाले उनीहरूमा निराशा छाएको छ। यसले दशैँको समयमा समेत स्थानीय उत्पादनको महत्त्व घट्दै गएको देखाउँछ।

३. सामाजिक असमानता र मानसिक दबाब : पुँजीवादले समाजमा आर्थिक असमानता सिर्जना गर्छ। दशैँको समयमा यो असमानता अझ प्रस्ट देखिन्छ। धनाढ्य वर्गले महँगा र विलासी वस्तुहरू खरिद गर्ने तथा भव्य रूपमा चाड मनाउने क्रममा, आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गका परिवारहरूमा अनावश्यक दबाब सिर्जना हुन्छ। आफू र आफ्ना बालबालिकाको लागि नयाँ लुगा र मीठोमसिनो जुटाउन नसक्दा उनीहरू मानसिक तनाव र हीनताबोधका शिकार हुन्छन्।

समाजशास्त्री प्रा.डा. पीताम्बर शर्मा ले दशैँमा बढेको सामाजिक दबाबबारे टिप्पणी गर्दै भनेका छन् , "दशैँ पहिले खुसी साटासाट गर्ने पर्व थियो, तर अहिले यो ऋणमा डुब्ने र चिन्तित हुने पर्व बन्दै गएको छ। मिडिया र विज्ञापनले सिर्जना गरेको कृत्रिम आवश्यकता पूरा गर्न नसक्दा धेरै परिवारहरू ऋणको चपेटामा पर्छन्।" यसले समाजमा असन्तुष्टि र कटुता बढाउँछ। कतिपय परिवार दशैँ मनाउनकै लागि ऋण लिन्छन्, जसले गर्दा दशैँपछिको जीवन अझ कष्टकर बन्न पुग्छ।

४. शहरमुखी दशैँ र परम्पराको क्षयीकरण : आधुनिकता र शहरीकरणको तीव्र विकासले दशैँ मनाउने तरिकामा पनि परिवर्तन ल्याएको छ। पहिले गाउँघरमा दशैँको छुट्टै रौनक हुन्थ्यो— पिङ खेल्ने, चंगा उडाउने, देउसीभैलो खेल्ने, मेलापात गर्ने। तर, अहिले शहरहरूमा यी परम्पराहरू लोप हुँदै गएका छन्। युवापुस्ताले परम्परागत मनोरञ्जनका साधनहरूमा चासो देखाउन छाडेका छन् र आधुनिक ग्याजेटहरू, रेस्टुरेन्ट तथा क्याफेहरूमा रमाइलो गर्न थालेका छन्।

मानवशास्त्री डा. सुरेश ढकाल ले आफ्नो लेखमा शहरी दशैँको स्वरूपबारे टिप्पणी गरेका छन्। उनी भन्छन्, "शहरमा दशैँको सामाजिक पक्ष कमजोर हुँदै गएको छ। मानिसहरू आफ्नो घरपरिवारमा मात्र सीमित हुन्छन्, वा रेस्टुरेन्टमा गएर खानेकुरा खान्छन्। यसले दशैँको सामुदायिक भावना र सामूहिक उत्सवको परम्परालाई समाप्त गर्दैछ।" शहरीकरणले गर्दा दशैँमा बढेको व्यक्तिगतवाद (Individualism) ले सामाजिक सम्बन्धहरूलाई कमजोर बनाएको छ।

५. आध्यात्मिक पक्षमा ह्रास : दशैँको मूल आधार यसको आध्यात्मिक र धार्मिक पक्ष हो। देवी शक्तिप्रतिको आस्था, नैतिक मूल्यमान्यता र आत्मशुद्धिको भावना यस पर्वको प्राण हो। तर, नव-उदारीकरण र पुँजीवादले भौतिकवादलाई बढावा दिँदा आध्यात्मिक पक्षमा ह्रास आएको छ। मानिसहरू चाडको बाहिरी स्वरूप (नयाँ लुगा, खानपिन) मा मात्र केन्द्रित हुन्छन् र यसको भित्री अर्थ तथा दर्शनलाई बिर्सन्छन्।

आध्यात्मिक गुरु तथा चिन्तक श्री योगी नरहरिनाथ ले दशैँको विकृतिप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै भनेका थिए, "आजको दशैँमा देवीको भक्तिभन्दा पनि भौतिक सुख र प्रदर्शनको भावना हावी भएको छ। मानिसहरूले दशैँको वास्तविक अर्थ र यसले दिने नैतिक शिक्षालाई बिर्सँदै गएका छन्।" यसले गर्दा दशैँ केवल एक कर्मकाण्डी चाडमा सीमित हुँदै गएको छ। 

मौलिकताको पुनःस्थापना र भविष्यको बाटो

दशैँको मौलिकतालाई जोगाउनका लागि नव-उदारीकरण र पुँजीवादका नकारात्मक प्रभावहरूलाई न्यूनीकरण गर्नु अपरिहार्य छ। यसका लागि निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
सचेतना र शिक्षा : दशैँको वास्तविक महत्त्व, यसका परम्पराहरू र यसले दिने सामाजिक सन्देशबारे जनचेतना जगाउनुपर्छ। बालबालिका र युवापुस्तालाई दशैँको धार्मिक, सांस्कृतिक र नैतिक पक्षबारे शिक्षा दिनुपर्छ।

स्थानीय उत्पादनको प्रोत्साहन: दशैँमा स्थानीय रूपमा उत्पादित वस्तुहरू प्रयोग गर्ने बानीको विकास गर्नुपर्छ। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई टेवा दिनुका साथै परनिर्भरता घटाउन मद्दत गर्छ।
सादगी र मितव्ययिता: अनावश्यक खर्च र देखासिकीको सट्टा सादगी र मितव्ययिता अपनाउनुपर्छ। आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार दशैँ मनाउने र ऋणबाट बच्ने प्रयास गर्नुपर्छ।

सामुदायिक सहभागिता : पिङ खेल्ने, चंगा उडाउने र देउसीभैलो खेल्नेजस्ता परम्परागत क्रियाकलापहरूलाई पुनः जीवन्त बनाउनुपर्छ। यसले सामुदायिक भावना र सामाजिक सद्भावलाई बढावा दिन्छ।

आध्यात्मिक पक्षमा जोड: दशैँलाई केवल मनोरञ्जन र खानपिनको पर्वभन्दा बढी यसको आध्यात्मिक पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ। देवीको पूजा आराधना, आत्मशुद्धि र नैतिक मूल्यमान्यताको पालना गर्नुपर्छ।

दशैँ नेपालीको पहिचान हो। यसलाई पुँजीवादी विकृतिबाट बचाएर यसको मौलिक स्वरूपमा फर्काउनु हामी सबैको दायित्व हो। केवल भौतिक सुख र प्रदर्शनको लागि मात्र नभई, आपसी प्रेम, सद्भाव, त्याग र आध्यात्मिक उन्नतिको पर्वको रूपमा दशैँलाई पुनः परिभाषित गर्न सकिएमा मात्र यसले आफ्नो सार्थकता कायम राख्न सक्नेछ। अन्यथा, दशैँको मौलिकता क्षयीकरण हुँदै जानेछ र यो केवल एक कर्मकाण्डी र व्यापारिक चाडमा सीमित बन्न पुग्नेछ। 

दशैँलाई केवल एक खर्च गर्ने पर्वको रूपमा होइन, बरु आत्म-समीक्षा गर्ने, त्यागको भावना बढाउने र सामाजिक दायित्व पूरा गर्ने अवसरको रूपमा लिन सकिएमा मात्र यसको मौलिकतालाई जोगाउन सकिन्छ। पुँजीवादी प्रभावलाई न्यूनीकरण गर्दै दशैँलाई यसको वास्तविक स्वरूपमा फर्काउनु आजको आवश्यकता हो। 

जादा जादै, 
"जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते॥ "

(लेखक शिक्षाविद् एवम् वीरगञ्जस्थित ज्ञानदा एकेडेमीका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुनुहुन्छ ।)