शनिवार सम्पन्न भारतको राजधानी राज्य दिल्लीको विधान सभा निर्वाचनले एउटा ऐतिहासिक राजनीतिक परिवर्तन ल्याएको छ । लामो समयसम्म राजधानीमा वर्चस्व जमाएको आम आदमी पार्टी (आप) को प्रभाव कमजोर हुँदै गएपछि करिब तीन दशकपछि भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले पुनः सत्ता हात पारेको छ । कुनै समय अभेद्य मानिएको आपको दुर्ग विभिन्न कारणहरूले ढलेको छ – भ्रष्टाचार काण्ड, नेतृत्व सङ्कट र रणनीतिक गल्तीहरू । अर्कोतर्फ, भाजपाले आपका यस्ता कमजोरीहरूलाई कुशलतापूर्वक उपयोग गर्दै सशक्त चुनावी रणनीति बनाएको देखिन्छ । जसका कारण दिल्लीको राजनीतिक दिशा फेरि नयाँ मोडमा प्रवेश गरेको छ ।
आपको पतन: भ्रष्टाचार विरुद्धको लडाइँबाट भ्रष्टाचार आरोपसम्म
आपले २०१३ मा सफा प्रशासन, पारदर्शिता, र भ्रष्टाचारविरुद्धको दृढ अडानको वाचा गर्दै उदय गरेको थियो । तर पछिल्ला केही वर्षमा पार्टी विभिन्न घोटालाहरूमा फस्दै गयो, जसले गर्दा यसको छवि धुमिल भयो । विशेष गरी, दिल्लीका मुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवाललाई मदिरा नीति सम्बन्धी भ्रष्टाचार काण्डमा पक्राउ गरिएको घटना चुनावी समीकरण बदल्ने महत्त्वपूर्ण मोड बन्यो ।
केजरीवालसहित शीर्ष नेताहरूको गिरफ्तारीपछि पार्टीप्रति जनताको विश्वास घट्दै गयो । आपले यी आरोपहरूको प्रभावकारी खण्डन गर्न नसक्दा विपक्षी भाजपाले यसलाई आफ्नो चुनावी अस्त्र बनायो । जनताले पहिले जस्तो पार्टीलाई भ्रष्टाचार विरोधी क्रान्तिकारीका रूपमा हेर्न छाडे ।
नेतृत्व सङ्कट र आन्तरिक विवाद
भ्रष्टाचार आरोपहरू मात्रै नभई आप भित्र नेतृत्व सङ्कट पनि देखियो । पूर्व उपमुख्यमन्त्री मनीष सिसोदिया र सत्येन्द्र जैन जस्ता शीर्ष नेताहरू जेल परेपछि पार्टीमा नेतृत्वको अभाव स्पष्ट भयो । केजरीवालकै नेतृत्वमा अत्यधिक निर्भर रहेको पार्टीलाई अन्य बलियो नेताहरूको कमीले कमजोर बनायो ।
यसबाहेक, पार्टीभित्र आन्तरिक कलह पनि देखा पर्यो । पार्टीका संस्थापक सदस्यहरूमध्ये प्रशान्त भूषण र योगेन्द्र यादव जस्ता नेताहरूले केजरीवालको एकल निर्णय प्रणालीलाई कारण देखाउँदै पार्टी छाडेका थिए । समावेशी नेतृत्वबाट केन्द्रित नेतृत्वतर्फ गएको पार्टीले नयाँ नेतृत्व विकास गर्न नसक्दा यो चुनावमा ठूलो घाटा बेहोर्नुपर्यो।
जनतालाई आकर्षित गर्ने योजना वा थकान?
आपले निःशुल्क पानी, बिजुली, र सार्वजनिक यातायात जस्ता योजनाहरू सञ्चालन गर्दै लोकप्रियता कमाएको थियो । तर, यस्ता योजनाहरूको दीर्घकालीन टिकाउपनमाथि प्रश्न उठ्न थाले । भाजपाले यिनै योजनाहरू राज्यको अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावलाई उठान गर्दै आपको नीतिहरूलाई आलोचनाको केन्द्रमा राख्यो ।
साथै, आपको शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधारका केही उपलब्धिहरू भए तापनि प्रदूषण नियन्त्रण, सवारी जाम, र आर्थिक योजनाहरूमा कमजोरी स्पष्ट देखियो । दिल्लीको वायु प्रदूषणको समस्या झन् जटिल हुँदै जाँदा सरकारलाई गैर-जिम्मेवार ठहराउने मानसिकता बलियो बन्यो ।
आपको परम्परागत मतदाता समूह – निम्न वर्ग र झुग्गी बस्तीका बासिन्दाहरू – पार्टीबाट टाढिन थाले । भाजपाले यिनै वर्गलाई लक्षित गर्दै प्रधानमन्त्री आवास योजना र रोजगारी वृद्धि जस्ता योजनाहरू मार्फत उनीहरूको मन जित्न सफल रह्यो ।
आप र काँग्रेसबिच बिग्रिएको सम्बन्ध
यस निर्वाचनमा काँग्रेसको भूमिकाले पनि परिणाममा महत्त्वपूर्ण असर पार्यो । विपक्षी गठबन्धन इन्डिया गठबन्धन गठन भए पनि काँग्रेस र आपबिच दिल्लीमा सिट बाँडफाँटको सहमति हुन सकेन । काँग्रेसले स्वतन्त्र रूपमा चुनाव लड्ने निर्णय गरेपछि मतदाताहरू विभाजित भए, जसको प्रत्यक्ष फाइदा भाजपालाई पुग्यो । परम्परागत रूपमा काँग्रेसको आधारशिला मानिएका मुस्लिम समुदाय, निम्न जाति, तथा पुराना वफादार मतदाताहरू अन्योलमा परे, जसले गर्दा आपको मत घट्दै गयो । यदि काँग्रेसले आपसँग समझदारी गरेको भए, विपक्षी मत विभाजन हुने थिएन र भाजपाको जित कठिन हुन सक्थ्यो ।
भाजपाको रणनीतिक जित
भाजपाले यस चुनावमा एक नयाँ रणनीति अपनायो । अघिल्लो चुनावहरूमा जहाँ पार्टीले राष्ट्रिय मुद्दालाई बढी प्राथमिकता दिन्थ्यो, यस पटक भने स्थानीय मुद्दाहरूलाई केन्द्रमा राखेर मतदातालाई आकर्षित गरियो ।
भाजपाको सबैभन्दा ठूलो रणनीतिक कदम भनेको आपका लोकप्रिय योजनाहरूलाई निरन्तरता दिने आश्वासन दिनु थियो । यसले गर्दा मतदाताले भाजपालाई समर्थन गर्दा आफूले पाउँदै आएका सुविधाहरू गुम्छन् कि भन्ने डर गर्नुपरेन । बरु, भाजपाले यिनै योजनाहरूलाई अझ प्रभावकारी तरिकाले सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्यो ।
यसबाहेक, भाजपाले दिल्लीको वायु प्रदूषण नियन्त्रण, पूर्वाधार सुधार, र फोहोर व्यवस्थापन जस्ता विषयहरूमा आपको असफलतालाई उजागर गर्यो ।
आपका परम्परागत मतदाता भाजपा तिर किन ढल्किए?
यस पटक भाजपाले आपका पारम्परिक मतदातालाई आफ्नो पक्षमा ल्याउन गम्भीर प्रयास गर्यो । विशेष गरी झुग्गीबस्तीका बासिन्दा, तल्लो मध्यम वर्ग, र दलित समुदायलाई लक्षित गर्दै भाजपाले आवास योजना र रोजगारी सिर्जना जस्ता व्यावहारिक मुद्दा उठायो ।
भाजपाले “डबल इञ्जिन सरकार” को अवधारणालाई पनि प्राथमिकतामा राख्यो । यस अवधारणाले केन्द्र र राज्यबिच समन्वयात्मक सरकार भएकाले तीव्र विकास सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश प्रवाह गर्यो । विगतमा आपको केन्द्र सरकारसँगको द्वन्द्वका कारण धेरै विकास योजनाहरू अवरुद्ध भएको तर्क भाजपाले राम्ररी प्रस्तुत गर्यो ।
मोदीको प्रभाव र भाजपाको सङ्गठनात्मक बलियोपन
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको छवि भाजपाको जितमा निर्णायक साबित भयो । चुनावलाई मोदी सरकारको कामकारबाहीमाथिको जनमत सङ्ग्रहको रूपमा प्रस्तुत गर्दै भाजपाले बलियो प्रचार अभियान सञ्चालन गर्यो ।
भाजपाको सङ्गठनात्मक संरचना पनि पार्टीको जितमा महत्त्वपूर्ण रह्यो । पार्टी कार्यकर्ताहरूले घरदैलो अभियान सञ्चालन गर्दै मतदातासँग प्रत्यक्ष संवाद गरे । साथै, आरएसएस जस्ता जमीनीस्तरका सङ्गठनहरूले पनि मतदाता परिचालनमा प्रभावकारी भूमिका खेले ।
निष्कर्ष: दिल्लीको नयाँ राजनीतिक दिशा
आपको पराजय र भाजपाको पुनरागमनले दिल्लीको राजनीतिक परिदृश्यमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । भ्रष्टाचार आरोप, नेतृत्व अभाव, नीति थकान, र आन्तरिक कलहहरूले गर्दा आप कमजोर बन्दै गयो, भने भाजपाले कुशल रणनीति, जमीनी पहुँच, र स्थानीय मुद्दाहरूमा केन्द्रित रहेर आफ्नो विजय सुनिश्चित गर्यो ।
अब आपले पुनः स्थापना गर्न चाहे केजरीवाल नेतृत्वको पुनर्गठन, पारदर्शिता कायम गर्ने पहल, र भ्रष्टाचारको आरोपहरूबाट सफाइ दिने प्रयास गर्नु अपरिहार्य छ । अर्कोतर्फ, भाजपाको असली चुनौती भनेको चुनावी वाचाहरू पूरा गर्दै राजधानीमा कुशल शासन प्रदान गर्नु हो ।
दिल्लीको राजनीति २७ वर्षपछि फेरि नयाँ मोडमा आएको छ – अबको बाटो कसरी तय हुन्छ, त्यसलाई समयले नै बताउनेछ ।
आशुकुमार सर्राफ
