वीरगञ्ज । नेपालको सांस्कृतिक र धार्मिक पहिचानको प्रतीक, लोक आस्थाको महापर्व छठले वीरगञ्जलगायत देशभर र भारतका विभिन्न स्थानहरूमा भव्य उत्साह र भक्तिका साथ आजदेखि विधिवत् रूपमा सुरु भएको छ । दीपावलीको रमझम सकिएसँगै सुरु भएको चार दिवसीय पर्व मङ्गलवार बिहान उदाउँदो सूर्यलाई (अरघ) अर्घ्य अर्पण गर्दै सम्पन्न हुने छ ।
धार्मिक आस्था, सामुदायिक एकता, र पर्यावरण प्रतिको कृतज्ञताको सन्देश बोकेर समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने सूर्यदेव र छठी माताको पर्व प्रकृतिप्रति समर्पित छ ।
छठ पर्वको तयारी गोवर्धन पूजा र बजडी पर्वसँगै बिहीबारबाट सुरु भएको हो । उक्त दिन व्रतालुहरूले पवित्र माटो ल्याएर घरमा विशेष चुल्हो बनाउने कार्य गर्दै छठको प्रसाद तयारीको प्रारम्भिक चरणको सुरुवात गरेका थिए । परम्परागत रूपमा गहुँलाई धोएर घाममा सुकाइन्छ, र ढेकी-जाँतोमा पिसिएको पिठोबाट ठेकुवा, पुडुकीया, र अन्य मिठा परिकारहरू बनाइन्छ । परिकारहरू छठी मातालाई अर्पण गरिने पवित्र प्रसादको रूपमा तयार गरिन्छ ।
वीरगञ्जका ग्रामीण क्षेत्रमा चुल्हो बनाएर गहुँ सुकाउँदै प्रसाद बनाउने परम्परा अझै जीवन्त रहे पनि सहरी क्षेत्रमा आधुनिकता र व्यस्तताका कारण ग्याँस चुल्हो र बजारबाट किनिएको पिठो प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । बाराको परवानीपुर गाउँपालिका – २ रामपुर टोकनी निवासी सीमा देवी कानुले गाउँमा अझै पनि माटोको चुल्हो र ढेकीको पिठोले बनाएको ठेकुवाको विशेष महत्त्व रहेको बताउँछिन् । “यो परम्पराले हामीलाई हाम्रो कृषि संस्कृतिसँग जोड्छ,” उनले भनिन् ।
पर्वको विधिवत् सुरुवात भने आज कार्तिक शुक्ल चतुर्थी शनिवारको दिनबाट ‘नहाय-खाय’ विधि गरेर शुभारम्भ भएको छ । छठ बर्तको पहिलो दिन पनि भनिने नहाय-खायमा व्रतालुहरूले नदी, पोखरी, वा अन्य पवित्र जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध शाकाहारी भोजन ग्रहण गर्ने छन् । प्याज, लसुन, र माछा-मासुजस्ता तामसी भोजनलाई पूर्ण रूपमा त्यागेर शारीरिक र मानसिक शुद्धता प्राप्त गर्ने यो दिनलाई आत्म शुद्धिको प्रारम्भिक चरण मानिन्छ ।
आज व्रतालुहरूले चोखो चामल, दाल, र सागसब्जी र विशेषगरी घिरौँलाको तरकारीबाट बनेको भोजन ग्रहण गरेर पर्वको लागि आध्यात्मिक तयारी गर्ने छन् ।
छठ पर्वको दोस्रो दिन अर्थात् भोली आइतबार कार्तिक शुक्ल पञ्चमीका दिन ‘खरना’ विधि गरिने छ । स्थानीय भोजपुरी भाषामा “रसीयाव रोटी” पनि भनिने छठको दोस्रो दिन व्रतालुहरूले दिनभर निराहार-निर्जल उपवास बस्ने छन् । साँझपख माटोको चुल्हो र भाँडामा पाक्ने धानको चामल, दूध, र सख्खरबाट खिर (रसियाव) तयार पार्दै यसअघि घाममा सुकाइएको गहुँको पिठोबाट रोटी अथवा पुवा पकाइने छ । तयार पारिएको प्रसादलाई केराको पातमा राखेर छठी मातालाई अर्पण गर्दै छठ व्रतालुहरूले पनि ग्रहण गरे पश्चात् परिवारका सदस्यहरू, छिमेकीहरू, र आफन्तहरूसँग प्रसादको रूपमा वितरण गरिने छ ।
खरनाले आत्म शुद्धि, धैर्य, र सामुदायिक एकताको भावनालाई प्रोत्साहन गर्छ । वीरगञ्ज – ११ रानीघाट निवासी सुनिता सर्राफले खरनाको प्रसाद बाँडेर परिवार र छिमेकीहरूबिच प्रेम र एकताको भावना बढ्ने विश्वास रहेको बताइन । “प्रकृतिको पूजा गरिने छठ पर्वले हाम्रो समाजलाई एक बनाउन पनि सहयोग गर्छ,” उनले भनिन् । खरना पूजा सम्पन्न भएपछि घरपरिवारका सदस्यसँग मिलेर व्रतालुहरू छठ पूजाको लागि ठेकुवा, पुडुकिया, खजुरीलगायतका प्रसाद तयार गर्ने कार्यमा जुट्ने छन् ।
तेस्रो दिन अर्थात् सोमबार कात्तिक शुक्ल षष्ठी छठ पर्वको मुख्य दिन हो । यस दिनलाई स्थानीय भोजपुरी भाषामा ‘सझिया घाट’ भनिन्छ । यस दिन छठ हुने स्थानका नदी, पोखरी, ताल, तलैया लगायतका घाटहरू झिलिमिली बत्ती, रङ्गीचङ्गी सजावट, र परम्परागत मण्डपले सजाइन्छ ।
वीरगञ्जको घडिअर्वा पोखरी, रानीघाटको सरिसवा घाट, नगवा पोखरी, राधेमाई, मुर्ली पोखरी र अन्य जलाशयहरूमा हजारौँ व्रतालुहरू साँझपख भेला भएर अस्ताउँदो सूर्यलाई पहिलो अर्घ्य अर्पण गर्ने छन् । व्रतालुहरूले दिउँसो स्नान गरी नयाँ र शुद्ध वस्त्र धारण गरेर बाँसको चोयाबाट बनेको ‘सुपली’ र माटोको ‘ढकनी’मा उखु, काँचो केरा, कागती, ठेकुवा, बोडी, अदुवाको बोट, स्याउ, जटासहितको नरिवल, भिजाएको केराउ, चामलको अछेता, र पातसहितको मूला राखेर सूर्यदेव र छठी मातालाई अर्घ्य अर्पण गर्ने छन् ।
सूर्यास्तको समयमा व्रतालुहरूले जलाशयमा प्रवेश गरी सूर्यदेवलाई जलले अभिषेक गर्दै प्रार्थना गर्छन् । अर्घ्य अर्पण गरेर व्रतालुहरू सिरसोता (छठी माताको प्रतीक) वरिपरि बसेर परम्परागत छठ गीतहरू गाउँदै आफ्नो परिवारका सदस्यहरूको लागि दीर्घायु र समृद्धिको लागि प्रार्थना गर्छन् ।
व्रतालुहरूले गाउने गीतमा छठी माताको महिमा, सूर्यदेवको कृपा, र परिवारको समृद्धिको कामना व्यक्त गरिन्छ । केही व्रतालुले विशेष भाकलअनुसार ‘दण्ड प्रणाम’ विधिमा घरबाट घाटसम्म घस्रिँदै पुगेर आफ्नो श्रद्धा र भक्ति प्रदर्शन समेत गर्छन् । दण्ड अर्पण गर्ने कठिन विधिमा व्रतालुहरूले प्रत्येक कदममा पृथ्वीलाई प्रणाम गर्दै अगाडि बढ्छन् ।
झन्डै विगत एक दशकदेखि दण्ड प्रणाम गर्दै आइरहेका वीरगञ्ज – १३ राधेमाई निवासी रोहित बरनवालले छठ माता प्रति आफ्नो भक्ति र समर्पणको गहिराइ झल्काउन आफूले एक दशकदेखि दण्ड प्रणाम गरिरहेको बताए । “विधि गर्न कठिन भए पनि छठी माताको कृपाले मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने विश्वास अनुसार दण्ड प्रणाम गर्दै आइरहेको छु,” उनले भने । सोमबार सूर्यास्त भएपछि व्रतालुहरू आ-आफ्नो घर फर्किने छन् ।
सझिया घाटको अर्घ्यपछि बुधवार राति व्रतालुहरूले ‘कोसी पूजा’ गर्ने छन् । कोशी पूजा विशेष रूपमा छठी मातासँग मागिएको मनोकामना पूरा भएका व्रतालुहरूले गर्ने गरेका छन् । यस पूजामा घरको आँगन, छत, वा नदी किनारमा चारदेखि २१ वटा उखुको मण्डप बनाइन्छ । रातो कपडामा ठेकुवा, फलफूल, अर्कपात, भिजाएको केराउ, र अन्य पूजा सामग्री राखेर माटोको हात्ती र कलशसहित पूजा गरिन्छ । माटोको हात्तीमा सिन्दूर लगाएर, कलशमा मौसमी फल, ठेकुवा, अदुवा, सुथनी, र अन्य सामग्री राखिन्छ ।
महिलाहरूले छठी माताका गीत गाउँदै मनोकामना पूरा भएको खुसी र आभार व्यक्त गर्छन् भने पुरुषहरूले पूजा सम्पन्न गर्छन् । कोशी प्रक्रियालाई बिहान भोरिया घाटमा पुनः दोहोर्याइन्छ, र अन्तमा माटोको हात्तीलाई जलाशयमा विसर्जन गरिन्छ ।
वीरगञ्ज – ९ नयाँ टोल निवासी शर्मिला शर्माले छोराको स्वास्थ्यका लागि छठी मातासँग मागिएको मनोकामना पूरा भएपछि आफूले विगत पाँच वर्षदेखि कोशी पूजा गरिरहेको बताइन । “छठी माताको कृपाले सबै ठिक भयो, र यो कोसी पूजा मेरो कृतज्ञताको प्रतीक हो,” उनले भनिन् ।” कोसी पूजाले परिवार र समुदायलाई एकताबद्ध बनाउँदै धार्मिक आस्थालाई थप बलियो बनाउने जन विश्वास रहेको उनको भनाइ छ ।
छठ पर्वको चौथो र अन्तिम दिन अर्थात् सप्तमी तिथिमा व्रतालुहरू बिहान सबेरै छठ घाटमा पुगेर उदाउँदो सूर्यलाई दोस्रो अर्घ्य अर्पण गर्छन् । छठ बर्तको अन्तिम दिनलाई भोजपुरी भाषामा ‘भोरिया घाट’ वा ‘परना’ भनिन्छ ।
व्रतालुहरूले सूर्य उदाउनुअघि नै स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर सुपली र ढकनीमा सजाइएका प्रसाद र फलफूल लिएर जलाशयमा प्रवेश गर्छन् । सूर्यदेव र छठी मातालाई अर्घ्य अर्पण गरेपछि व्रतालु महिलाहरूले एक अर्काको नाकको टुप्पादेखि सिउँदोसम्म सिन्दूर लगाएर सुख, समृद्धि, र दीर्घायुको कामना गर्छन् । अर्घ्यपछि प्रसाद ग्रहण गरी निराहार-निर्जल व्रत समाप्त गरिन्छ ।
झन्डै साढे तिन दशकदेखि छठ बर्त गर्दै आएकी वीरगञ्ज – १० अशोक वाटिका निवासी करुणा बरनवालले छठ पर्वले आफूलाई अनुशासन, धैर्य, र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी सिकाउने बताइन । “सूर्यदेव र छठी माताले हाम्रो परिवारलाई सधैँ सुख र शान्ति प्रदान गरुन्,” उनले भनिन् ।
छठ पर्व सूर्य, प्रकृति, र छठी माताको उपासना मार्फत मानव जीवन र प्रकृतिको सह-अस्तित्वलाई जोड दिन्छ । सूर्यलाई ऊर्जाको स्रोत मानिन्छ, र यसको किरणले शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति, र रोगमुक्त जीवन प्रदान गर्ने विश्वास छ । सूर्य पुराणमा उल्लेख भएअनुसार, सूर्यको किरणले असाध्य रोगहरूको उपचारमा समेत सहयोग पुर्याउँछ । छठ पर्व सन्तानको दीर्घायु, परिवारको समृद्धि, र सामाजिक सद्भावका लागि विशेष मानिन्छ ।
सामाजिक रूपमा, छठले परिवार र समुदायलाई एकताबद्ध बनाउँछ । ठेकुवा, पुडुकीया, र अन्य परिकारहरू सामूहिक रूपमा बनाएर आफन्त र छिमेकीहरूसँग बाँड्ने परम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँछ । जलाशयको सरसफाइ, घाट निर्माण, र पर्यावरणप्रतिको संवेदनशीलताले प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीलाई उजागर गर्छ ।
छठ पर्वको उत्पत्ति वैदिक कालसँग जोडिएको छ । महाभारतमा उल्लेख भएअनुसार, पाण्डवहरूले अज्ञात वासको समयमा द्रौपदीसहित सूर्यदेवको उपासना गरेर छठ व्रतको सुरुवात गरेको मानिन्छ । सूर्य पुराणमा अत्रिमुनिकी पत्नी अनसूयाले अटल सौभाग्यका लागि छठ व्रत गरेको उल्लेख छ । यस्तै, साम्ब पुराणमा श्रीकृष्णका पुत्र साम्बले कुष्ठ रोगबाट मुक्ति पाउन सूर्यको आराधना गरेको कथा पाइन्छ । यी पौराणिक कथाहरूले छठलाई सौभाग्य, स्वास्थ्य, र समृद्धिको प्रतीक बनाएको छ ।
नेपालमा विक्रम संवत् २०४६ देखि छठ पर्वले राष्ट्रिय स्वरूप ग्रहण गरेको छ । मधेसका साथै काठमाडौँ, पोखरा, धरान, र अन्य पहाडी क्षेत्रमा पनि छठ पर्व लोकप्रिय बन्दै गएको छ । सरकारले छठ अवसरमा सार्वजनिक बिदा प्रदान गरेर पर्वको महत्त्वलाई सम्मान गरेको छ । यद्यपि, आधुनिकताको प्रभावले परम्परागत चुल्हो, ढेकी-जाँतो, र स्थानीय सामग्रीको प्रयोगमा कमी आएको छ । प्रवृत्तिले ग्रामीण परम्परालाई जोगाउन चुनौती थपिएको छ । साथै, जलाशयहरूको प्रदूषण र घाटहरूको व्यवस्थापनमा देखिएको कमजोरीले पनि पर्वको पवित्रतामा असर पार्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।
छठ पर्वले धार्मिक आस्थालाई मात्र नभई सामाजिक एकता, पर्यावरण संरक्षण, र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षणलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ । व्रतालुहरूले कठोर अनुशासन र धैर्यका साथ व्रत पूरा गर्नुले आत्मिक र मानसिक शुद्धताको सन्देश दिन्छ । परिवार र समुदायको सहभागिताले सामाजिक सञ्जाललाई बलियो बनाउँछ ।
आशुकुमार सर्राफ
