वीरगञ्ज । छठ पर्वको दोस्रो दिन बुधवार साँझ व्रतालुहरूले खरना विधि सम्पन्न गर्दै निर्जला व्रतको सुरुवात गरेका छन् ।
स्थानीय भोजपुरी भाषामा रसियाव रोटी भनिने खरना विधिमा व्रतालुहरूले दिनभरको उपवासपछि साँझ विशेष रूपमा दूध, चामल र सख्खर मिसाएर बनाइएको खिर (रसियाव), रोटी, केरा, पकेट फल र मिठाइहरू सहित छठी मातालाई पूजा गर्छन् । यस विधिमा पूजा सम्पन्न भएपछि, व्रतालुहरू त्यस सामग्रीलाई प्रसादका रूपमा घरका अन्य सदस्यहरूलाई वितरण गर्छन् ।
छठ पर्व कात्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको चौथो तिथिमा सुरु हुन्छ र मुख्य रूपमा चार दिनसम्म मनाइन्छ । पर्वको पहिलो दिन मङ्गलवार व्रतालुहरूले नहाय-खाय विधि सम्पन्न गरेका थिए । यस विधिमा व्रतालुहरूले बिहानै नुहाएर चोखो भई शुद्ध शाकाहारी भोजन ग्रहण गरेका छन् । यस दिन प्याज र लसुन नमिलाउने परम्परा र उपास्य देवतालाई ध्यानमा राखेर आहार चयन गरिन्छ । यस दिनको प्रमुख उद्देश्य शारीरिक र मानसिक शुद्धता प्रकट गर्नु हो ।
खरना विधि दोस्रो दिनको विशेषता हो, जहाँ व्रतालुहरूले सम्पूर्ण दिनभरि उपवास गरेपछि साँझ दूध र चामलसँग बनेको खिर (रसियाव) सहित मिठाइहरू, केरा र फलफूलका अन्य सामग्रीसँग पूजाका लागि सजाएर छठी मातालाई अर्पण गर्ने र घरका सबै सदस्यलाई प्रसादका रूपमा वितरण गर्ने परम्परा रहेको छ । यस विधिको उद्देश्य समृद्धि र सुख प्राप्तिको निम्ति छठी मातालाई सम्मान र आशीर्वाद प्राप्त गर्ने हो ।
पर्वको तेस्रो र चौथो दिन क्रमशः षष्ठी तिथि र सप्तमी तिथिमा अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अरघ (अर्घ्य) दिइन्छ । यसलाई मुख्य रूपमा अर्घ्य दिने विधि भनिन्छ, जसको पृष्ठभूमिमा सूर्यको महत्त्व र त्यसका जीवनदायिनी शक्तिहरूमा विश्वास छ । छठ पर्वको विशेषता भनेको सूर्यलाई आशीर्वाद र उपासना गर्नु हो, जसले जीवनको कष्ट, पाप र अन्धकारलाई हटाउँदै सुख र समृद्धि ल्याउँछ ।
छठ पर्व एक अत्यन्त कडा उपासना विधि हो जसमा व्रतालुहरू निराहार व्रत बस्ने र कठोर आस्थासाथ सूर्यमालाई अर्घ्य अर्पण गर्ने गर्छन् । यो पर्व विशेष गरी नेपालको मधेस प्रदेश र भारतका विभिन्न क्षेत्रमा लोकप्रिय छ ।
छठ पर्वको समापन चौथो दिन, बिहान सूर्य उदाउँदा व्रतालुहरू हातमा जल लिएर सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन् । यस दिन घरका सबै सदस्यहरूले व्रतालुका साथ यो आशीर्वाद प्रक्रिया सम्पन्न गर्छन् र एक नयाँ आत्मिक पवित्रता महसुस गर्छन् ।
छठ पर्वको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व
छठ पर्व मुख्य रूपले सूर्य देवता, पृथ्वी र प्रकृतिसँग जोडिएको एक अत्यन्तै कठोर उपासना हो । यस पर्वको माध्यमबाट व्रतालुहरू सत्य, अहिंसा र कृतज्ञता भावनालाई जीवनमा समेट्ने प्रयास गर्छन् । छठ पर्वले धार्मिक मात्र नभई सामाजिक दृष्टिकोणबाट पनि महत्त्व राख्छ, जहाँ परिवार र समाजको एकता र सहकार्यको महत्त्वलाई पनि प्रकट गर्दछ ।
यो पर्व विभिन्न प्रकारका कठिनाइहरूको सामना गर्ने शारीरिक र मानसिक धैर्यताको परीक्षा पनि हो । व्रतालुहरू निराहार रहनु र सूर्यको पूजा गर्नु, प्राचीन संस्कृतिका धरोहरलाई जीवित राख्ने कार्य हो ।
छठ पर्व परिवारका सबै सदस्यहरूको सहभागिता र सहयोगमा मनाइन्छ, जसले एकता र सामाजिक सञ्जाललाई बलियो बनाउँछ । व्रतालुहरू आफूले अर्पित गरेको श्रद्धा र पूजा सामग्रीलाई घरका अन्य सदस्यहरूसँग साझा गर्छन् र यसरी पारिवारिक प्रेम र सम्बन्ध अझ दृढ बनाउँछन् ।
यस पर्वले मानिसको आत्मिक उन्नतिको मात्र होइन, समग्र समाजको मानसिक शुद्धता र एकता कायम राख्ने कार्यमा पनि योगदान पुर्याउँछ ।
आशुकुमार सर्राफ
